Sầu riêng rớt giá, lộ khoảng trống phát triển nóng

Đằng sau câu chuyện “được mùa mất giá” không chỉ là bài toán cung - cầu ngắn hạn, mà còn phản ánh những điểm yếu kéo dài của ngành sầu riêng Việt Nam, từ lệ thuộc thị trường Trung Quốc, mở rộng diện tích quá nhanh đến chậm chuẩn hóa chất lượng xuất khẩu.

Những ngày đầu tháng 5, tại Vĩnh Long, Đồng Tháp, Cần Thơ, nhiều vườn sầu riêng Ri6 bước vào thu hoạch nhưng không còn cảnh thương nhân tranh mua như các năm trước. Giá mua xô tại vườn có nơi chỉ còn 22.000-30.000 đồng/kg, thấp hơn giá thành sản xuất khoảng 5.000-10.000 đồng/kg.

Nhiều nhà vườn cho biết chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nhân công tăng mạnh trong hai năm qua, khiến giá thành sản xuất sầu riêng hiện phổ biến khoảng 35.000 đồng/kg. Với mức giá hiện tại, càng bán càng lỗ.

Không ít hộ dân phải tự mang sầu riêng ra bán ven đường hoặc livestream bán lẻ để gỡ vốn. Một số thương lái đã đặt cọc nhưng sau đó bỏ cọc vì giá lao dốc quá nhanh.

Điều đáng chú ý là giá giảm mạnh ngay đầu vụ, thời điểm nguồn cung chưa đạt đỉnh. Điều này cho thấy vấn đề không đơn thuần nằm ở sản lượng tăng theo mùa vụ, mà còn xuất phát từ các nút thắt trong chuỗi xuất khẩu.

Theo ghi nhận từ nhiều doanh nghiệp và thương lái, hoạt động kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu sang Trung Quốc đang trở thành điểm nghẽn lớn. Nhiều xe container phải nằm chờ lấy mẫu kiểm nghiệm, trong khi doanh nghiệp hạn chế mua vào do lo ngại rủi ro về chất lượng và tồn kho.

Các cảnh báo liên quan đến dư lượng cadimi và tiêu chuẩn kiểm dịch khiến phía Trung Quốc siết chặt kiểm tra với sầu riêng Việt Nam. Chỉ cần một phòng kiểm nghiệm tạm ngưng nhận mẫu, cả chuỗi thu mua có thể bị đình trệ.

Trong khi đó, thị trường xuất khẩu của ngành sầu riêng Việt Nam hiện phụ thuộc rất lớn vào Trung Quốc. Khi thị trường này thay đổi tiêu chuẩn hoặc giảm sức mua, toàn bộ chuỗi sản xuất trong nước lập tức bị ảnh hưởng.

Áp lực càng lớn hơn khi diện tích sầu riêng tăng quá nhanh trong vài năm gần đây. Theo các nguồn thị trường, diện tích sầu riêng cả nước đã vượt 180.000 héc ta, cao hơn nhiều so với quy hoạch ban đầu. Khi nhiều vùng trồng đồng loạt bước vào giai đoạn cho năng suất cao, nguồn cung tăng mạnh trong khi khả năng hấp thụ của thị trường chưa theo kịp.

Một nghịch lý đang xuất hiện là kim ngạch xuất khẩu sầu riêng vẫn tăng, nhưng người trồng lại khó có lãi. Trong quí 1-2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 60.700 tấn sầu riêng, thu về hơn 221 triệu đô la, tăng hơn 120% về lượng so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, lợi ích không phân bổ đều khi giá nội địa lao dốc mạnh ở phân khúc hàng chất lượng thấp hoặc chưa đạt chuẩn xuất khẩu.

Sự phân hóa cũng ngày càng rõ giữa các giống sầu riêng. Ri6 giảm giá mạnh, trong khi các giống Monthong hay Dona vẫn giữ giá cao hơn nhờ đáp ứng tốt hơn nhu cầu thị trường xuất khẩu.

Nhiều chuyên gia cho rằng ngành sầu riêng đang bước vào giai đoạn phải tái cấu trúc thay vì tiếp tục mở rộng diện tích. Nếu không kiểm soát chất lượng vùng trồng, chuẩn hóa quy trình canh tác và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tình trạng “trúng mùa, rớt giá” có thể tiếp tục lặp lại.

Sau giai đoạn tăng trưởng nóng nhờ cơn sốt xuất khẩu sang Trung Quốc, ngành sầu riêng Việt Nam đang đối mặt bài kiểm tra khó hơn: chuyển từ tăng trưởng theo sản lượng sang tăng trưởng theo chất lượng và tính bền vững.