Khai thác tài nguyên phải đi đôi với phát triển bền vững

Quy hoạch và dân sinh

Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định số 866/QĐ-TTg ngày 18-7-2023 (thường được gọi tắt là Quy hoạch khoáng sản hoặc Quy hoạch 866). Quy hoạch này đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và phát triển bền vững tài nguyên khoáng sản quốc gia, tập trung vào các khoáng sản làm vật liệu xây dựng, khoáng sản làm nguyên liệu sản xuất phân bón... Tuy nhiên, khi triển khai trong thực tiễn, bản quy hoạch này đang gây ra những khó khăn, tác động trực tiếp đến đời sống dân sinh.

Mới đây, cử tri tại tỉnh Lâm Đồng liên tục kiến nghị tới đại biểu HĐND tỉnh và ĐBQH thuộc Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng thông qua các cuộc tiếp xúc cử tri. Theo thông tin do cử tri cung cấp, ở nhiều địa phương trong tỉnh có những khu dân cư đã hình thành ổn định từ nhiều năm, nhưng lại nằm “lọt” trong vùng quy hoạch khoáng sản. Điều này dẫn đến những trường hợp người dân có đất nhưng không thể sử dụng theo nhu cầu chính đáng. Họ không thể chuyển mục đích sử dụng đất, không thể xây mới hay sửa chữa nhà cửa, thậm chí không thể đầu tư hạ tầng phục vụ đời sống.

Từ kiến nghị của cử tri, ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) cho biết, kết quả rà soát cho thấy một diện tích rất lớn đất đai đang bị chồng lấn giữa quy hoạch khoáng sản với khu dân cư, hạ tầng và các dự án phát triển. Dữ liệu quy hoạch cũng còn bất cập, số liệu diện tích thể hiện trên bản đồ lớn hơn nhiều so với diện tích quy hoạch. “Tôi ghi nhận nỗ lực của các bộ, ngành trong việc chủ động rà soát, đề xuất đưa ra khỏi quy hoạch hàng chục nghìn héc-ta. Tuy nhiên, điều tôi băn khoăn là diện tích còn lại vẫn rất lớn. Nếu phần lớn diện tích này chưa thể khai thác trong nhiều năm thì thực chất chúng ta đang đóng băng một nguồn lực đất đai rất lớn, trong khi nhu cầu phát triển hạ tầng dân sinh và kinh tế kế hoạch của địa phương vẫn đang rất cấp thiết”, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh nói.

Chuyện không chỉ của riêng Lâm Đồng

Câu chuyện tại Lâm Đồng qua phản ánh của cử tri và phát biểu của ĐBQH cho thấy, quy hoạch này ảnh hưởng tới hàng chục nghìn héc-ta đất và hàng trăm nghìn người dân. Những ảnh hưởng cũng đang lan sang các dự án lớn, đặc biệt là hạ tầng giao thông. Nhiều tuyến cao tốc trọng điểm bị đình trệ, chi phí giải phóng mặt bằng tăng cao, dòng vốn đầu tư bị ách tắc chỉ vì vướng quy hoạch khoáng sản... Bộ trưởng Bộ NN-MT Trịnh Việt Hùng thẳng thắn nhìn nhận, đây là tình trạng chung tại nhiều địa phương có khoáng sản trên cả nước, từ Tây Nguyên đến các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc như Thái Nguyên, Cao Bằng, Tuyên Quang, Lào Cai hay Sơn La. Theo đánh giá của Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, bản thân Quy hoạch 866 “không có tội, không có lỗi và cũng không sai”. Vấn đề nằm ở chỗ cách triển khai và sự thiếu linh hoạt trong quá trình áp dụng vào thực tiễn.

Như vậy, khi một quy hoạch được xây dựng trên dữ liệu và dự báo dài hạn nhưng không kịp thời cập nhật những biến động về dân cư, hạ tầng và nhu cầu phát triển thì sự chồng lấn là điều khó tránh khỏi.

Sẽ điều chỉnh Quy hoạch 866

Để giải quyết vấn đề, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh đề xuất 3 giải pháp: Chuyển tư duy từ quy hoạch tĩnh sang quy hoạch động, rà soát loại bỏ những khu vực không còn phù hợp, đặc biệt những nơi chồng lấn với khu dân cư và hạ tầng; rà soát quy mô quy hoạch, không giữ diện tích quá lớn vượt quá khả năng khai thác thực tế, tránh lãng phí tài nguyên và đóng băng đất đai; thiết kế cơ chế pháp lý rõ ràng để bảo đảm quyền lợi của người dân trong vùng quy hoạch, cho phép họ được sinh sống, xây dựng và phát triển một cách hợp pháp, có kiểm soát. “Tôi cho rằng, nếu một quy hoạch làm chậm đi sự phát triển của địa phương, làm phát sinh xung đột xã hội và làm giảm quyền lợi của người dân thì quy hoạch đó cần phải xem xét và điều chỉnh cho phù hợp”, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh nói.

Trước những vấn đề đặt ra từ thực tiễn, Bộ NN-MT đã tiến hành rà soát, thẩm định và hoàn thiện hồ sơ điều chỉnh Quy hoạch 866. Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, việc điều chỉnh sẽ được trình Thủ tướng Chính phủ trong thời gian sớm nhất. Đây là tín hiệu đáng mừng, bởi nó cho thấy sự chuyển động từ cấp Trung ương nhằm giải quyết kịp thời những vấn đề đặt ra từ thực tiễn cuộc sống. Điều chỉnh quy hoạch chính là cơ hội để thiết lập lại sự cân bằng giữa khai thác tài nguyên và phát triển bền vững.

Bài toán đặt ra từ Quy hoạch 866

Câu chuyện Quy hoạch 866 đặt ra bài toán không mới nhưng luôn khó: Làm thế nào để cân bằng giữa khai thác tài nguyên và phát triển bền vững?

Khoáng sản là nguồn lực quan trọng, nhưng không phải là duy nhất. Khi một khu vực đã hình thành cộng đồng dân cư ổn định, việc khai thác trữ lượng tài nguyên bên dưới cần phải tính toán, đánh giá kỹ lưỡng tác động tới đời sống, sinh kế của người dân và giá trị kinh tế trên mảnh đất đó. Vì vậy, việc điều chỉnh quy hoạch cần đặt trong tổng thể lợi ích xã hội chứ không nên chỉ tính tới lợi ích kinh tế. Một quy hoạch tốt phải vừa bảo đảm khai thác hiệu quả tài nguyên, vừa bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân và không làm gián đoạn đà phát triển.

Câu chuyện Quy hoạch 866 cho thấy sự cần thiết phải đổi mới tư duy quy hoạch, như đề xuất của đại biểu Trịnh Thị Tú Anh. Thay vì những bản quy hoạch đóng khung trong hàng chục năm, cần hướng tới mô hình quy hoạch linh hoạt, có khả năng điều chỉnh theo thực tiễn. Để xây dựng được “quy hoạch động”, đòi hỏi dữ liệu phải chính xác và cập nhật liên tục; quy trình rà soát phải được thực hiện định kỳ, không để bất cập kéo dài; cơ chế pháp lý phải đủ linh hoạt để xử lý các tình huống phát sinh; người dân phải được đặt ở vị trí trung tâm của quy hoạch. Làm được như thế, quy hoạch mới thực sự trở thành công cụ thúc đẩy phát triển.