Vì sao cần sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường sau hơn 3 năm triển khai?

Cải cách thủ tục hành chính, chuyển mạnh sang cơ chế "hậu kiểm"

Ông Tăng Thế Cường - Cục trưởng Cục Môi trường cho biết, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chính thức khởi động quá trình sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, với mục tiêu tháo gỡ các vướng mắc pháp lý, đồng thời tạo nền tảng thể chế cho phát triển kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn trong giai đoạn mới.

Đây không đơn thuần là một đợt điều chỉnh kỹ thuật, lần sửa đổi này được kỳ vọng sẽ tạo ra cú hích mạnh mẽ về thể chế, đánh dấu sự chuyển đổi quan trọng trong tư duy quản lý môi trường: từ “kiểm soát” sang “kiến tạo phát triển bền vững”.

"Sau hơn 3 năm triển khai, Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã phát huy nhiều chính sách đột phá, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy không ít bất cập, đặc biệt là tình trạng chồng chéo quy định, thủ tục hành chính phức tạp và hạn chế trong phân cấp quản lý. Đây chính là những điểm nghẽn cản trở hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh cũng như hiệu quả quản lý nhà nước, đòi hỏi phải có những điều chỉnh mang tính hệ thống và kịp thời", ông Tăng Thế Cường chia sẻ.

Theo Cục trưởng Cục Môi trường, một trong những điểm nhấn quan trọng của dự thảo luật là cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính trong lĩnh vực môi trường. Các quy định liên quan đến đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và giấy phép môi trường sẽ được đơn giản hóa theo hướng minh bạch, rõ ràng và dễ áp dụng hơn.

Các dự án đầu tư sẽ được phân loại thành 3 nhóm theo mức độ rủi ro môi trường, tương ứng với các yêu cầu thủ tục khác nhau. Cách tiếp cận này giúp nhà đầu tư chủ động xác định nghĩa vụ pháp lý, đồng thời giảm đáng kể thời gian và chi phí thực hiện. Đặc biệt, đối với các dự án có nguy cơ tác động môi trường thấp, quy trình sẽ được rút gọn tối đa, thậm chí chỉ cần thực hiện đăng ký môi trường hoặc cấp phép đơn giản trước khi triển khai.

Một thay đổi mang tính bản chất trong lần sửa đổi này là chuyển từ cơ chế “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Theo đó, Nhà nước sẽ giảm bớt các thủ tục kiểm soát trước khi cấp phép, thay vào đó tăng cường công tác giám sát, kiểm tra trong quá trình vận hành. Cách tiếp cận này giúp nâng cao tính chủ động của doanh nghiệp, cải thiện môi trường đầu tư, đồng thời vẫn đảm bảo kiểm soát chặt chẽ các rủi ro về môi trường. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực quản lý, đặc biệt là hệ thống dữ liệu và công nghệ giám sát.

Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cắt giảm quy định không còn phù hợp

Theo thông tin từ Cục Môi trường, Dự thảo luật tiếp tục đẩy mạnh phân cấp cho địa phương trong giải quyết thủ tục hành chính môi trường. Dự kiến, khoảng 80% thủ tục trước đây thuộc thẩm quyền cấp bộ sẽ được chuyển giao về địa phương. Việc phân quyền này không chỉ giúp giảm tải cho cơ quan trung ương mà còn rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, tăng tính linh hoạt và trách nhiệm của chính quyền địa phương.

Song song với cải cách thủ tục, dự thảo cũng đề xuất bãi bỏ một số quy định được đánh giá là không còn phù hợp với thực tiễn, như yêu cầu vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải sau khi cấp phép. Việc cắt giảm các quy định không cần thiết sẽ góp phần giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, đồng thời vẫn đảm bảo hiệu quả kiểm soát ô nhiễm.

"Nếu cải cách thủ tục là phần bề nổi, thì chuyển đổi số và đổi mới công cụ quản lý chính là nền tảng cốt lõi của dự thảo luật. Lần đầu tiên, khái niệm quản lý môi trường dựa trên dữ liệu thời gian thực được đặt ra rõ ràng. Hệ thống quản lý môi trường quốc gia sẽ được xây dựng trên nền tảng số, tích hợp dữ liệu quan trắc, kiểm kê phát thải và thông tin chất thải từ trung ương đến địa phương. Đặc biệt, phương thức quản lý sẽ chuyển từ cảnh báo sang dự báo ô nhiễm, giúp cơ quan chức năng chủ động phòng ngừa thay vì chỉ xử lý khi sự cố đã xảy ra", Cục trương Cục Môi trường cho hay.

Tái định hình quản lý chất thải theo kinh tế tuần hoàn

Một trong những điểm khác được ông Tăng Thế Cường chia sẻ là Dự thảo luật sẽ tiếp cận chất thải theo hướng coi đây là tài nguyên. Các quy định mới sẽ thúc đẩy tái chế, tái sử dụng và sử dụng chất thải làm nguyên liệu cho sản xuất. Bên cạnh đó, toàn bộ hoạt động thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải sẽ được số hóa, yêu cầu cập nhật dữ liệu điện tử vào hệ thống quản lý, qua đó nâng cao tính minh bạch và kiểm soát hiệu quả.

Trong lĩnh vực biến đổi khí hậu, dự thảo luật đưa ra nhiều điều chỉnh quan trọng, từ kiểm kê phát thải khí nhà kính đến vận hành thị trường carbon. Chu kỳ kiểm kê sẽ được rút ngắn xuống hàng năm và thực hiện trực tuyến. Đồng thời, các cơ chế vận hành thị trường carbon sẽ được hoàn thiện theo hướng minh bạch, kiểm soát rủi ro, tạo nền tảng để Việt Nam thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0”.

Một điểm mới đáng chú ý là việc bổ sung khái niệm “dịch vụ công nghiệp môi trường” cùng các chính sách ưu đãi đầu tư. Đây được kỳ vọng sẽ thúc đẩy hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp môi trường trong nước, giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu.

"Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, bài toán lớn là làm sao không đánh đổi môi trường lấy phát triển kinh tế. Dự thảo luật đã thể hiện nỗ lực tìm kiếm sự cân bằng này, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa nâng cao hiệu quả quản lý môi trường thông qua các công cụ hiện đại và minh bạch hơn", ông Cường nhấn mạnh.

Không chỉ là sửa luật, mà là định hình lại cách quản lý

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng nhấn mạnh yêu cầu xuyên suốt đó là: "Tiến độ xây dựng luật phải gắn liền với chất lượng. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là nguyên tắc cốt lõi trong xây dựng thể chế. Định hướng chuyển đổi tư duy quản lý từ phân tán sang tích hợp, từ phản ứng sang chủ động, từ quản lý tài nguyên sang quản trị phát triển bền vững. Việc trình khi nào cũng phải gắn với tiến độ chung, không để sát thời điểm mới trình mà cần chủ động sớm để đảm bảo chất lượng”.

Đáng chú ý, việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường cho thấy quyết tâm xử lý các vấn đề mang tính hệ thống. Yêu cầu hoàn thành cơ bản trong tháng 4/2026, chậm nhất đầu tháng 5/2026 đặt ra áp lực lớn, nhưng cũng thể hiện quyết tâm đẩy nhanh cải cách để đáp ứng yêu cầu phát triển.

Một trong những yêu cầu quan trọng được Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng nhấn mạnh là luật phải “sống được”, tức là mỗi quy định phải mang lại lợi ích cụ thể, có tính khả thi và được đánh giá đầy đủ về tác động kinh tế, môi trường và xã hội. Đồng thời, việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế cần có chọn lọc, đảm bảo phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam, tránh sao chép máy móc.

Từ cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số, đến đổi mới tư duy quản lý, có thể thấy một mô hình quản trị môi trường mới đang dần hình thành. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về tăng trưởng và bền vững, việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường không chỉ mang ý nghĩa trước mắt, mà còn đặt nền móng cho một “chuẩn vận hành” mới – nơi thể chế trở thành động lực kiến tạo phát triển dài hạn.