Ách tắc kiểm định làm gián đoạn chuỗi thu mua sầu riêng tại Đồng bằng sông Cửu Long

 “Nút thắt” kiểm nghiệm làm đảo chiều thị trường

ĐBSCL là vùng trọng điểm sản xuất sầu riêng của cả nước, với quy mô ngày càng mở rộng. Trong đó, riêng địa phương phát triển lâu đời nhất là Đồng Tháp đã có hơn 32.100 héc ta, với sản lượng hiện đạt hơn 557.000 tấn mỗi năm.

Tính chung cả nước, diện tích sầu riêng hiện đã vượt 200.000 héc ta, với sản lượng ước đạt khoảng 2 triệu tấn mỗi năm, đóng góp đáng kể vào kim ngạch xuất khẩu rau quả cả nước (ba tháng đầu năm nay đạt hơn 1,527 tỉ đô la Mỹ).

Tuy nhiên, sự phát triển của vùng nguyên liệu lại không đi kèm với năng lực kiểm nghiệm. Đây đang là điểm nghẽn lớn của chuỗi ngành hàng, nhất là khi thị trường Trung Quốc đang kiểm soát chặt hơn.

Ông Trần Thanh Tâm, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Đồng Tháp, cho biết cả nước hiện chỉ có 13 cơ sở kiểm nghiệm Cadimi và 17 cơ sở kiểm nghiệm Vàng O được phía Trung Quốc phê duyệt. “Riêng Đồng Tháp, có 4 đơn vị đã hoàn tất hồ sơ nhưng vẫn đang chờ công nhận”, ông nói.

Không chỉ thiếu về số lượng, rủi ro trong hoạt động kiểm nghiệm cũng rất cao. Nếu lô hàng đã được cấp chứng nhận nhưng phía Trung Quốc tái kiểm không đạt, không chỉ doanh nghiệp xuất khẩu bị thu hồi mã số đóng gói, mà phòng kiểm nghiệm cũng bị vạ lây.

Thực tế, tại Đồng Tháp mức độ ảnh hưởng rất lớn khi trong 111 cơ sở đóng gói sầu riêng, có đến 80 cơ sở phải tạm dừng hoạt động do liên quan đến chỉ tiêu Cadimi và Vàng O. “Đặc biệt, nếu phát hiện Vàng O sẽ bị thu hồi ngay trong khi Cadimi có thể bị thu hồi sau vài lần cảnh báo”, ông Tâm cho biết.

Chính tâm lý e ngại rủi ro khiến các phòng kiểm nghiệm trở nên dè dặt, trong khi số lượng đơn vị vốn đã ít. Điều này, khiến mọi biến động từ khâu kiểm nghiệm đều lập tức tác động đến thị trường.

Bà Tô Mộng Hồng, Giám đốc Công ty TNHH Phát triển Thương mại Khải Hoàn, cho biết chỉ cần một thông tin bất lợi từ phòng kiểm nghiệm cũng đủ làm giá lao dốc. “Chẳng hạn, ngày 12-4, thông tin một phòng kiểm nghiệm không thể kiểm tra, RI6 rớt gần 20 giá, từ 82.000 đồng/kg xuống còn 65.000 đồng/kg”, bà dẫn chứng.

Theo bà Hồng, sự biến động này khiến doanh nghiệp mất vài trăm triệu đồng chỉ trong một ngày. Không dừng lại ở đó, tình trạng thiếu phòng kiểm nghiệm còn kéo theo hệ lụy dây chuyền khi doanh nghiệp phải chờ 2-7 ngày để xếp lịch kiểm tra mẫu mới dám thu mua, khiến tiến độ tiêu thụ bị chậm lại.

Trong khi đó, ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội sầu riêng Đồng Tháp, cho biết đã có những thời điểm ùn ứ hàng trăm container không thể xuất khẩu chỉ vì tắc khâu kiểm nghiệm.

Ở cấp độ hợp tác xã, ông Trần Hữu Toàn, Giám đốc Hợp tác xã sầu riêng Ngũ Hiệp, cho biết hàng hóa có khi phải nằm chờ đến 15 ngày, làm suy giảm chất lượng và tăng nguy cơ bị trả hàng.

Gỡ nghẽn kiểm nghiệm, tái cấu trúc vào "luồng xanh"

Trước thực trạng trên, các bên liên quan đều cho rằng cần có giải pháp đồng bộ, trong đó, ưu tiên tháo gỡ nút thắt kiểm nghiệm.

Theo bà Hồng, cả doanh nghiệp xuất khẩu lẫn đơn vị kiểm nghiệm đều đang chịu áp lực lớn từ rủi ro bị thu hồi giấy phép. Tuy nhiên, nếu phòng kiểm nghiệm tiếp tục e ngại và hạn chế hoạt động, doanh nghiệp xuất khẩu sẽ không thể thu mua, đồng nghĩa nông dân không có đầu ra.

“Doanh nghiệp mất 6-12 tháng để khôi phục mã số đóng gói nếu bị thu hồi do vi phạm, nhưng chúng tôi không làm thì ai mua cho nông dân?”, bà Hồng đặt vấn đề và kêu gọi phòng kiểm nghiệm cùng đồng hành để tháo gỡ.

Ở góc độ kỹ thuật, ông Trần Minh Châu, Phó giám đốc kỹ thuật Công ty TNHH Giám định Vinacontrol TPHCM, cam kết đơn vị sẽ linh hoạt hơn trong việc lấy mẫu để hỗ trợ doanh nghiệp. Tuy nhiên, về dài hạn, cần chuyển từ kiểm soát phần ngọn, tức có sản phẩm mới đem kiểm tra sang kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất.

Chương trình truy xuất nguồn gốc do Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai là hướng đi căn cơ khi toàn bộ quy trình từ đất, nước, canh tác đến thu hoạch được kiểm soát, sản phẩm xuất khẩu được phía Trung Quốc đưa vào luồng xanh, giúp thông quan nhanh hơn. “Thực tế, hai container sầu riêng thí điểm đã được xuất khẩu theo cơ chế này vào ngày 10-4 vừa qua”, ông Châu dẫn chứng.

Ở góc độ ngành hàng, ông Võ Tấn Lợi, đề xuất cần chú trọng phát triển và bảo vệ các vùng trồng mới đang trong giai đoạn kiến thiết. Bởi lẽ, đây là phần diện có nguy cơ nhiễm Cadimi ở mức thấp hơn so với các vùng canh tác lâu năm. Đồng thời, cần tăng cường tập huấn kỹ thuật, quy trình canh tác cho nông dân để tuân thủ.

Một vấn đề quan trọng khác là hoàn thiện chuỗi liên kết, đặc biệt đưa lực lượng thương lái, hiện đang nắm hơn 50% nguồn cung vào hệ thống quản lý, thậm chí xem xét cấp chứng chỉ hành nghề để kiểm soát chất lượng.

Trong khi đó, ông Toàn của hợp tác xã sầu riêng Ngũ Hiệp, cho rằng cần sớm hoàn thiện và ban hành quy trình kỹ thuật cụ thể để xử lý tình trạng nhiễm Cadimi. “Nông dân hỏi nhiễm Cadimi phải làm sao nhưng hiện chưa có câu trả lời rõ ràng”, ông nói.