TP. Hồ Chí Minh cần tư duy của một vùng đại đô thị trong tầm nhìn 100 năm

Tại Hội thảo Quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh - tầm nhìn 100 năm diễn ra ngày 2/6, nhiều chuyên gia cho rằng việc xây dựng quy hoạch cho Thành phố không chỉ là bài toán tổ chức không gian phát triển, mà còn phải xác định rõ vai trò, vị thế của TP. Hồ Chí Minh trong mạng lưới các đô thị toàn cầu.

Không chỉ quy hoạch đất mà phải quy hoạch tương lai phát triển

TS Trần Du Lịch, nguyên Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Hồ Chí Minh đánh giá với diện tích 6.772 km2, dân số 14 triệu người, TP. Hồ Chí Minh không còn là một đô thị đơn lẻ, mà đang tiến gần mô hình vùng đại đô thị, giống như Thượng Hải, Toyo; Seoul, vùng đô thị New York.

Do đó, quy hoạch đến năm 2050, tầm nhìn 100 năm, cần chuyển từ tư duy quy hoạch mở rộng đô thị thành tư duy xây dựng một trung tâm kinh tế - đổi mới sáng tạo, có sức cạnh tranh toàn cầu; chuyển tư duy từ quy hoạch đất sang quy hoạch hệ sinh thái kinh tế.

Ông Lịch cho rằng nếu quy hoạch trước đây thường phải trả lời câu hỏi “đất này làm gì” , thì tư duy quy hoạch mới phải trả lời câu hỏi ngành kinh tế nào sẽ tạo ra giá trị gia tăng cao nhất; con người sẽ sống và làm việc như thế nào; hệ thống hạ tầng nào giúp tăng năng suất mang tính đột phá và những nhân tố nào bảo đảm phát triển bền vững, bao trùm, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Về không gian phát triển, ông Lịch đề nghị làm rõ và cụ thể các nội dung phát triển mô hình đa cực, đa trung tâm, lấy giao thông công cộng làm xương sống phát triển đô thị - gắn kết mô hình TOD, Thành phố phải hướng ra biển và bám sông. Xây dựng đô thị số và quản trị bằng dữ liệu. Đồng thời thích ứng với biến đổi khí hậu phải là trụ cột của quy hoạch.

Về tầm nhìn 100 năm, cần làm rõ mục tiêu và chỉ tiêu cho từng thời kỳ 2035; 2045, 2075 gắn với các nội dung Trung tâm tài chính quốc tế hàng đầu ở Đông Nam Á, Trung tâm logistics và cảng biển quốc tế của khu vực, Trung tâm dổi mới sáng tạo, AI và công nghệ cao của Asean, Đô thị biển - sông nước thích ứng với biến đổi khí hậu kiểu mẫu, Thành phố vận hành dựa trên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.

“Quy hoạch hiện đại không chỉ phải trả lời câu hỏi thành phố sẽ xây thêm những gì, mà còn phải trả lời câu hỏi quan trọng hơn là trong 25, 50, 100 năm tới Thành phố sẽ giữ vai trò gì trong mạng lưới các thành phố toàn cầu”, ông Lịch gợi ý.

KTS Ngô Viết Nam Sơn, Chủ tịch Ngo Viet Architects & Planners, khi bàn về quy hoạch 100 năm, điều quan trọng không phải là thiết kế sẵn một đô thị hoàn chỉnh cho các thế hệ tương lai mà là sử dụng hợp lý các nguồn lực hiện có để thế hệ sau vẫn còn không gian và cơ hội phát triển.

Từ góc độ đó, ông cho rằng Thành phố cần đặc biệt quan tâm đến việc bảo tồn quỹ đất chiến lược và gia tăng không gian xanh. Hiện nay, diện tích cây xanh bình quân tại khu vực nội thành còn rất thấp, chỉ khoảng 0,55 m2/người. Đây là con số không thể chấp nhận đối với một siêu đô thị hiện đại.

Trong tầm nhìn dài hạn, Thành phố cần đặt mục tiêu nâng mạnh tỷ lệ không gian xanh, không chỉ để cải thiện chất lượng sống mà còn để dành quỹ đất cho các nhu cầu phát triển trong tương lai. Theo ông Sơn, mục tiêu không nên dừng ở mức 10 m2/người mà cần hướng đến 15 m2/người hoặc cao hơn.

Một nội dung khác cần được làm rõ trong quy hoạch là bảo đảm yếu tố “an dân”. Theo ông Sơn, một quy hoạch tốt phải giúp các thế hệ tương lai tránh được những cuộc di dời dân cư quy mô lớn do các rủi ro đã được dự báo từ trước bối cảnh biến đổi khí hậu và nước biển dâng ngày càng rõ nét, chiến lược phát triển đô thị mật độ cao cần ưu tiên hướng về các vùng đất cao hơn như Hóc Môn, Củ Chi và khu vực phía Bắc Thành phố, thay vì tiếp tục dồn áp lực phát triển vào những khu vực có nguy cơ ngập lụt cao.

Theo TS.KTS Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị vừa được ban hành là nghị quyết rất mạnh, rất lớn, rất quan trọng cho sự phát triển của thành phố.

Do vậy, công tác quy hoạch phải là việc đầu tiên, đảm bảo đúng - trúng - khoa học, phù hợp với yêu cầu phát triển chung của thành phố và hội nhập quốc tế. “Có làm tốt quy hoạch mới phục vụ xây dựng nội dung Nghị quyết 09 đã đưa ra”, Chủ tịch Hội quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam nhấn mạnh.

Tăng trưởng hai con số cần những đột phá mới

Bên cạnh tầm nhìn không gian phát triển, bài toán duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế cao trong dài hạn cũng được nhiều chuyên gia đặc biệt quan tâm. KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng TP. Hồ Chí Minh hoàn toàn có khả năng duy trì tăng trưởng hai con số nếu mạnh dạn đổi mới tư duy phát triển.

Trước hết là tư duy liên kết vùng, chúng ta thường nói đến mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm, nhưng cần xác định rõ mỗi cực phát triển sẽ gắn với không gian kinh tế nào.

Chẳng hạn, cực tăng trưởng Thủ Đức phải được kết nối chặt chẽ với Đồng Nai và hành lang phát triển hướng lên Tây Nguyên.

Khu vực Hóc Môn - Củ Chi cần gắn với Tây Ninh, Long An và các tuyến kinh tế cửa khẩu xuyên Á.

Trong khi đó, khu vực phía Nam gồm Nhà Bè, Cần Giờ phải trở thành không gian kinh tế biển, kết nối với hệ thống cảng biển và hành lang hàng hải quốc tế.

Nói cách khác, mỗi cực phát triển của TP. Hồ Chí Minh không chỉ phục vụ Thành phố mà phải đóng vai trò là hạt nhân dẫn dắt cả một không gian kinh tế liên vùng.

Thứ hai là tư duy phát triển đa ngành và chấp nhận những mô hình chưa có tiền lệ như đô thị sân bay, khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế hay các không gian đổi mới sáng tạo quy mô lớn.

Tuy nhiên, hệ thống pháp luật hiện hành chưa thực sự tương thích với những mô hình này. Do đó, Thành phố cần được trao quyền chủ động hơn trong việc xây dựng và thí điểm các khung thể chế mới. Đây không chỉ là nhu cầu riêng của TP. Hồ Chí Minh mà còn là cơ hội để tạo ra những mô hình thử nghiệm thành công, làm cơ sở nhân rộng cho cả nước trong tương lai.

Cuối cùng là tư duy kinh tế thị trường trong quản trị phát triển đô thị. Theo ông Sơn, giai đoạn hiện nay không chỉ chi ngân sách mà còn phải biết tạo ra nguồn lực mới từ chính các dự án đầu tư. Ví dụ, khi đầu tư một tuyến metro trị giá 1 tỷ USD, cần đồng thời khai thác giá trị gia tăng từ đất đai, bất động sản và các hoạt động kinh tế dọc tuyến để tạo ra 1 tỷ USD bù đắp chi phí đầu tư.

Muốn làm được điều đó, Thành phố cần đổi mới cơ chế quản trị, từ hệ thống đánh giá hiệu quả công việc, cơ chế phối hợp giữa các đơn vị cho đến chính sách khuyến khích, thưởng - phạt dựa trên kết quả thực chất. Những đơn vị tạo ra giá trị gia tăng cho ngân sách phải được ghi nhận và có cơ chế khuyến khích tương xứng. Đồng thời, cần nâng cao trách nhiệm xã hội của các nhà đầu tư trong quá trình phát triển đô thị.

TS Trần Du Lịch cũng cho rằng cần xây dựng chính sách và giải pháp vượt trội đột phá cho giai đoạn 2026 - 2035 nhằm thúc đẩy các động lực như: hệ thống metro; đường vành đai 3, 4, các đường cao tốc kết nối vùng…; kết nối sân bay Long thành; Cảng trung chuyển quốc tế Cần giờ; Các trung tâm logistics mới; hạ tầng số và trung tâm dữ liệu.. Đồng thời định vị trung tâm tài chính quốc tế TP. Hồ Chí Minh đối với khu vực đến năm 2045 và 2075.

Song song đó là phát triển cảng trung chuyển quốc tế, khu thương mại tự do Cái mép hạ, kho vận thông minh, thương mại điện tử xuyên biên giới, dịch vụ hàng hải…

Một động lực quan trọng khác là chuyển đổi công nghiệp sang công nghệ cao thông qua việc nâng cấp chuỗi giá trị ngành điện tử, phát triển trung tâm thiết kế chip, công nghệ sinh học, robot, tự động hóa, trung tâm R&D… Mục tiêu là tăng giá trị lao động, tạo đột biến về năng suất.

Đặc biệt, kinh tế số được xem là trụ cột của tăng trưởng trong giai đoạn tới. Theo Nghị quyết 09, đến năm 2035 kinh tế số đóng góp 60% GRDP là thách thức rất lớn, nhưng nếu không đạt được thì không thể đạt được chỉ tiêu GRDP/người tối thiểu 25.000 USD vào năm 2035.

Để hiện thực hóa những mục tiêu này, các chuyên gia cho rằng cải cách thể chế cần đóng vai trò đột phá. Thành phố phải tận dụng hiệu quả các cơ chế đặc thù đã được Quốc hội và Trung ương cho phép và sắp tới là Luật Đô thị đặc biệt.