Ngăn chặn hành vi gian dối trong thương mại điện tử

Chiêu trò lôi kéo khách hàng

Trong một đợt "săn sale" năm ngoái, anh Đỗ Tiến Dũng (ngõ 5 Nguyễn Viết Xuân, phường Hà Đông, TP Hà Nội) đặt mua chiếc máy lọc không khí sau khi thấy một shop trên sàn TMĐT shopee quảng cáo “giảm từ 4,8 triệu đồng xuống còn 1.440.000 đồng”. Tuy nhiên, vài ngày sau, khi kiểm tra lại lịch sử giá bằng công cụ theo dõi trên trình duyệt, anh phát hiện mức giá của sản phẩm đó thực tế chỉ khoảng 1,5 triệu đồng, cửa hàng đã nâng giá lên gần 5 triệu đồng ngay trước chiến dịch giảm giá rồi "giảm" về gần giá cũ để tạo cảm giác người mua mua được sản phẩm với giá tốt.

 Chị Nguyễn Hà Phương (đường Tây Sơn, phường Đống Đa, TP Hà Nội) có con nhỏ và thường xuyên đi làm từ sáng sớm đến chiều tối, ít có thời gian ra cửa hàng mua sắm nên đã trở thành khách hàng thứ hạng Kim cương trên một sàn TMĐT. Chị Phương chia sẻ kinh nghiệm: "Đừng thấy shop có hàng nghìn lượt đánh giá 5 sao, hàng loạt video “feedback” (đánh giá từ người mua sau khi nhận hàng) mà vội tin, bởi tôi đã từng tin vào feedback, nhưng sản phẩm nhận được khác xa quảng cáo, còn tài khoản shop sau đó đổi tên và khóa bình luận". Cũng theo chị Phương, nhiều hình ảnh, đánh giá tích cực thực chất được tạo ra từ cộng tác viên nhận tiền công, tài khoản ảo hoặc khách mua được hoàn tiền để đánh giá 5 sao. Thực tế không khó để tìm trên mạng xã hội nhiều hội nhóm tuyển review Shopee/Lazada/TikTok shop. Người tham gia chỉ cần đặt đơn, chụp ảnh, viết vài dòng khen sản phẩm... sau đó nhận tiền công. Hệ quả là người mua không biết đâu là đánh giá thật, đâu là niềm tin được “dàn dựng”.

Quảng cáo sale mạnh nhưng giá thật chỉ giảm rất ít, review được thuê viết hay những cảnh báo tạo áp lực khan hiếm giả để thúc ép người mua hàng... đang là những “kỹ thuật” thao túng phổ biến trên TMĐT hiện nay nhưng khó định danh và xử lý vì chưa có quy định cụ thể, hoặc chưa có tiêu chí định lượng rõ ràng tại Việt Nam. Bên cạnh đó, TMĐT có đặc thù người bán ẩn danh, dễ đổi tài khoản, hoạt động xuyên biên giới, dữ liệu nằm trên nền tảng công nghệ khiến việc thu thập chứng cứ và chứng minh vi phạm phức tạp hơn nhiều so với kinh doanh truyền thống. Trong nhiều trường hợp người tiêu dùng cũng khó chứng minh mình bị lừa, bởi họ đã tự bấm mua hàng hoặc đồng ý điều khoản.

Chuyển từ tư duy xử lý hậu quả sang kiểm soát hành vi

Ngày 15-5 vừa qua, Ủy ban Cạnh tranh quốc gia (Bộ Công Thương) công bố quyết định xử phạt Công ty TNHH Shopee 200 triệu đồng do đã đưa thông tin có khả năng gây nhầm lẫn cho khách hàng trong chương trình khuyến mại ngày 8-8-2025, với các thông điệp như: “Freeship 0Đ mọi đơn”... nhưng điều kiện áp dụng và các trường hợp loại trừ không được hiển thị rõ ở một số vị trí truyền thông. Theo báo cáo của Ủy ban Cạnh tranh quốc gia, đã có 17 tổ chức, cá nhân bị xử phạt về hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong năm 2025, với tổng số tiền phạt là 2,71 tỷ đồng. Điều này phần nào cho thấy nỗ lực của các cơ quan chức năng trong chiến dịch ngăn chặn các kiểu quảng cáo, kinh doanh bất minh, đánh lừa khách hàng.

Trao đổi với chúng tôi, luật sư Đỗ Viết Hải, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty Luật Hợp danh Sự thật cho biết: “Để có thể xử lý hiệu quả "vùng xám" trên TMĐT, pháp luật cần chuyển từ tư duy xử lý hậu quả sang kiểm soát hành vi thao túng ngay từ khâu thiết kế shop, nền tảng, quảng cáo. Cụ thể, cần bắt buộc sàn TMĐT công khai lịch sử giá sản phẩm trong ít nhất 30-90 ngày trước khuyến mại và chỉ được tính phần trăm giảm giá dựa trên mức giá bán thực tế gần nhất; chỉ tài khoản thật đã mua hàng thật mới được đánh giá; ban hành quy định cấm tạo thiết kế khan hiếm giả... Đồng thời, các sàn TMĐT phải dùng trí tuệ nhân tạo (AI) để phát hiện những gian hàng gian dối, gây nhầm lẫn và phải chịu trách nhiệm liên đới nếu để gian hàng tái phạm. Chế tài cũng cần đủ mạnh để ngăn ngừa tình trạng doanh nghiệp xem vi phạm như “chi phí kinh doanh”…