Hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam đã xây dựng một khung quy định khá toàn diện nhằm quản lý thuế đối với hộ kinh doanh, tập trung vào tính minh bạch và công bằng. Luật Quản lý thuế 2019 (số 38/2019/QH14) là nền tảng, xác định hộ kinh doanh là đối tượng nộp thuế, quy định về đăng ký mã số thuế, phương pháp kê khai hoặc khoán, cũng như sử dụng hóa đơn điện tử bắt buộc trong bán hàng hóa, dịch vụ. Tiếp nối, Nghị định 123/2020/NĐ-CP chi tiết hóa quản lý hóa đơn chứng từ, giúp cơ quan thuế giám sát chặt chẽ hơn hoạt động của các hộ. Đến năm 2026, Nghị định 68/2026/NĐ-CP ngày 5/3/2026 đánh dấu bước ngoặt lớn, quy định chính sách thuế cụ thể: hộ kinh doanh có doanh thu năm dưới 500 triệu đồng được miễn thuế giá trị gia tăng (GTGT) và thuế thu nhập cá nhân (TNCN); trên mức này áp dụng phương pháp tính trực tiếp theo tỷ lệ phần trăm doanh thu theo Luật Thuế GTGT 48/2024/QH15. Đặc biệt, Nghị quyết 198/2025/QH15 xóa bỏ hoàn toàn phương pháp thuế khoán từ 1/1/2026, buộc chuyển sang kê khai thực tế, đồng thời Nghị định 70/2025/NĐ-CP thí điểm tại Hà Nội từ 1/6/2025 yêu cầu hộ doanh thu trên 1 tỷ đồng sử dụng hóa đơn điện tử từ máy tính tiền kết nối cơ quan thuế. Những quy định này không chỉ đơn giản hóa mà còn thúc đẩy số hóa, tạo nền tảng cho quản lý thuế hiện đại.
Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận đã thay đổi: từ mô hình quản lý mang tính ước lượng sang mô hình dựa trên dữ liệu thực tế. Hộ kinh doanh không còn là “vùng xám” giữa quản lý đơn giản và kinh doanh chính thức, mà đang dần được đặt vào cùng một logic quản trị với doanh nghiệp – nơi mọi dòng doanh thu đều có thể được ghi nhận, đối soát và truy xuất.
Tuy nhiên, thực tiễn thực thi cho thấy quá trình chuyển đổi này không diễn ra tuyến tính. Thực tế triển khai thuế đối với hộ kinh doanh cho thấy sự tiến bộ song hành với không ít thách thức. Trước năm 2026, phương thức khoán vẫn chiếm ưu thế, theo đó cơ quan thuế ước tính doanh thu dựa trên quy mô, diện tích và lao động, sau đó phân bổ mức thuế phải nộp theo tháng. Cách làm này từng phù hợp trong bối cảnh dữ liệu còn hạn chế, nhưng lại bộc lộ bất cập về công bằng và minh bạch, đặc biệt khi kinh tế số khiến doanh thu biến động nhanh và khó kiểm soát bằng phương pháp thủ công. Trong tổng số khoảng 3,6 triệu hộ phải nộp thuế, nhóm áp dụng khoán chỉ còn dưới 1 triệu hộ – một con số cho thấy xu hướng chuyển đổi là rõ ràng nhưng chưa đồng đều.
Bước sang giai đoạn 2025–2026, việc chuyển sang kê khai bắt đầu ghi nhận tín hiệu tích cực. Một số địa phương, trong đó có Hà Nội, thí điểm hóa đơn điện tử và bước đầu cho thấy hiệu quả trong việc chống thất thu, minh bạch hóa dòng doanh thu và thu hẹp khoảng cách giữa thực tế kinh doanh với dữ liệu khai thuế. Ở cấp quản lý, các chương trình hỗ trợ của cơ quan thuế trong năm 2026 tập trung vào việc “cầm tay chỉ việc”: từ hướng dẫn sử dụng phần mềm, hỗ trợ chữ ký số đến giải đáp trực tiếp các tình huống phát sinh trong kinh doanh.
Dù vậy, bức tranh thực tế vẫn có độ lệch nhất định giữa các địa phương. Có nơi triển khai nhanh, tạo được thói quen kê khai cho hộ kinh doanh, nhưng cũng có nơi còn chậm, khiến người nộp thuế lúng túng khi tiếp cận công nghệ. Những câu hỏi rất đời thường – như tiền tip có tính vào doanh thu hay không, hay cách ghi nhận giao dịch trong giờ cao điểm – cho thấy khoảng cách giữa quy định và thực tiễn vẫn còn hiện hữu. Chính vì vậy, quá trình chuyển đổi đang diễn ra theo hướng từ quản lý hành chính sang hỗ trợ số hóa, nhưng để đạt hiệu quả thực chất, vấn đề truyền thông và hướng dẫn chính sách vẫn là điểm nghẽn cần tháo gỡ.
Một chuyên gia tại hội thảo của VCCI từng nhận định: “Tuân thủ pháp luật về thuế là trách nhiệm, quyền lợi và tăng uy tín của chính người nộp thuế”. Nhận định này phản ánh một chuyển biến đáng chú ý: ngày càng nhiều hộ kinh doanh chủ động tìm hiểu quy định, thay vì chỉ phản ứng khi bị kiểm tra. Khi việc tuân thủ không còn là nghĩa vụ bị áp đặt mà trở thành một phần của uy tín kinh doanh, khái niệm “văn hóa thuế” bắt đầu hình thành từ chính thị trường.
Từ góc độ chính sách, nhiều kiến nghị đã được đặt ra nhằm thu hẹp khoảng cách giữa quy định và thực thi. Các chương trình hỗ trợ pháp lý giai đoạn 2026–2030 nhấn mạnh việc số hóa toàn bộ dữ liệu pháp luật, tăng cường tư vấn trực tuyến và nâng cao khả năng tiếp cận thông tin cho hộ kinh doanh. Đồng thời, định hướng của cơ quan quản lý cũng cho thấy sự chuyển dịch rõ: không chỉ kiểm soát, mà còn đồng hành, không chỉ xử lý vi phạm mà còn xây dựng năng lực tuân thủ.
Nhìn tổng thể, bài toán thuế đối với hộ kinh doanh năm 2026 không còn là câu chuyện kỹ thuật về thu – nộp, mà là bài toán về niềm tin và minh bạch. Khi hệ thống pháp luật đã đủ đầy, yếu tố quyết định nằm ở khả năng biến quy định thành hành vi thực tế. Và ở điểm đó, “kê khai thuế” không đơn thuần là nghĩa vụ, mà trở thành một phép thử đối với mức độ trưởng thành của khu vực kinh tế cá thể trong hành trình bước vào không gian kinh doanh chính thức.
Bình luận
0