Ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép đất mặt ruộng

Khi đất mặt ruộng biến thành hàng hóa

Dọc theo Quốc lộ 1, đoạn qua địa bàn xã Song Phú, tỉnh Vĩnh Long, không khó để bắt gặp những đống đất cao ngút được tập kết sát ven đường. Nhiều nơi, đất đã được cho vào bao, chất thành hàng dài, được phủ kín bằng các tấm bạt. Vài ngày qua, việc lấy đất mặt mang đi bán tạm “án binh bất động” sau khi có chỉ đạo kiểm tra và xử lý của lãnh đạo tỉnh và chính quyền địa phương.

Trước đó, tại ấp Phú An và Phú Hưng, xã Song Phú, không khí khai thác đất mặt ruộng sôi động như một công trường thực thụ. Xe cuốc, xe cải tiến hoạt động liên tục cả ngày lẫn đêm để cào lớp đất mặt, vun thành đống rồi đưa lên xe tải vận chuyển đi nơi khác. Lý giải về nguyên nhân, nhiều người dân lý giải: Họ bán đất để vừa có thêm chút kinh phí, vừa để hạ độ cao mặt ruộng với hy vọng dễ lấy nước tưới tiêu. Việc này không ảnh hưởng gì đến mùa màng cả (?!).

Tình trạng nêu trên không chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ lẻ. Theo thống kê bước đầu từ Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Vĩnh Long, đã có khoảng 36 héc-ta đất sản xuất lúa bị khai thác lớp đất mặt, tập trung chủ yếu tại các xã: Cái Ngang, Song Phú, Hòa Hiệp và Tam Bình. Lớp đất bị lấy đi có độ sâu khoảng 10-20cm. Đây chính là tầng đất canh tác quan trọng nhất, nơi tích tụ phù sa và dinh dưỡng cho cây trồng qua hàng chục năm.

Theo báo cáo của Ủy ban nhân dân xã Cái Ngang, toàn xã có tổng số 20 trường hợp thực hiện hạ độ cao đất mặt ruộng ở 10 ấp với tổng diện tích 23,7 héc-ta, khối lượng 8.973 khối. Trong đó có bốn trường hợp có dấu hiệu mua bán với tổng diện tích 7,4 héc-ta, khối lượng 3.800 khối, 16 trường hợp người dân cải tạo đất gò chuyển vào vườn cây ăn trái với tổng diện tích 16,3 héc-ta, khối lượng 5.173 khối…

Theo Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Cái Ngang Trần Ngọc Tuấn: Một số diện tích đất ruộng ở các ấp là vùng đất gò, trồng lúa khó khăn, trong khi nhu cầu bổ sung đất để cải tạo vườn trồng cây ăn trái, san lấp vườn của người dân cao. Nhiều hộ dân đã tự ý cải tạo đất để trồng lúa, không thông qua cơ quan có thẩm quyền. Để ngăn chặn tình trạng mua bán đất mặt ruộng, xã đã chỉ đạo các ban, ngành chức năng thường xuyên kiểm tra giám sát các cá nhân, tổ chức có dấu hiệu mua bán đất mặt, giao chính quyền các ấp quản lý, không cho di chuyển đất đi nơi khác. Nếu phát hiện việc mua bán có sử dụng phương tiện, phải báo cáo về Phòng Kinh tế xã, Công an xã để xử lý đúng theo quy định pháp luật. Các hộ dân có nhu cầu cải tạo đất gò, di chuyển đất để trồng cây, san lấp vườn nhà phải làm đơn gửi cơ quan chuyên môn (Phòng Kinh tế xã) phối hợp các ấp xem xét, xác minh theo quy định.

Hệ lụy khôn lường, nguy cơ mất trắng “lớp da” đất

Việc bán đi lớp đất mặt màu mỡ được các chuyên gia ví như hành động “ăn vào vốn”. Lớp đất này mất đi, đồng nghĩa với việc toàn bộ hệ sinh thái vi sinh vật và nguồn dinh dưỡng tích tụ lâu đời bị xóa sổ.

Theo Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Vĩnh Long Nguyễn Thanh Bình, việc khai thác đất mặt làm suy giảm nghiêm trọng độ màu mỡ của đất, khiến cây lúa vụ sau dễ đổ ngã do nền đất yếu, chi phí sản xuất sẽ tăng vì nông dân phải đổ thêm nhiều phân bón hóa học để bù đắp lượng dinh dưỡng đã mất.

Nhiều chuyên gia cũng chia sẻ: Việc lấy đất mặt ruộng còn nghiêm trọng hơn là đang trực tiếp đe dọa đến đề án “1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp”. Để đạt được mục tiêu phát thải thấp, chất lượng đất đóng vai trò tiên quyết. Khi tầng đất mặt bị bóc tách, cấu trúc đất bị phá vỡ, khả năng giữ nước và hấp thụ carbon của đất giảm mạnh, khiến việc triển khai các quy trình canh tác bền vững trở nên hết sức khó khăn. Nếu không ngăn chặn kịp thời, viễn cảnh những cánh đồng lúa năng suất cao biến thành những vùng đất bạc màu là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Trước thực trạng “chảy máu” tài nguyên đất diễn ra công khai, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Long đã ban hành Công văn số 3715/UBND-KTN về việc kiểm tra, ngăn chặn và xử lý nghiêm việc khai thác đất mặt ruộng trái phép.

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Long Nguyễn Quỳnh Thiện đã chỉ đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường: Chủ trì, phối hợp kiểm tra tình trạng hạ độ cao đất mặt ruộng, đặc biệt tại các điểm nóng và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm và báo cáo kết quả trước ngày 11/4/2026. Chủ tịch Ủy ban nhân dân các xã, phường phải chịu trách nhiệm trước Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh nếu để xảy ra tình trạng khai thác trái phép trên địa bàn. Các địa phương cần tăng cường tuyên truyền Luật Đất đai, Luật Trồng trọt và Luật Địa chất, khoáng sản để người dân hiểu rõ tầm quan trọng của tầng đất mặt.