Tuy quy định mới chỉ áp dụng xây dựng sách giáo khoa điện tử trên cơ sở sách giáo khoa bản in đã được phê duyệt xuất bản nhưng cũng có thể là bước tái khởi động cho thị trường sách điện tử “chết yểu” mười lăm năm trước.
Việt Nam hiện có khoảng 300.000 người dùng máy đọc sách, chỉ cần chuyển đổi 30% sang nội dung bản quyền với chi tiêu trung bình 1 triệu đồng/năm, thị trường đã đạt ngay 100 tỉ đồng/năm. Ảnh: N.K
Năm 2017, Miss Kindergarten (tên thật Hadar Hartstein) từng gây chú ý khi kiếm hơn một triệu đô la Mỹ chỉ trong sáu năm nhờ bán tài liệu bài giảng trên Teachers Pay Teachers (TpT).
Đến nay, mô hình ấy vẫn tiếp tục thành công trên nền tảng này. Các giáo viên đăng bán từ bài tập nhỏ vài đô la đến cả chương trình học hoàn chỉnh, với một số người đạt thu nhập hàng trăm ngàn đô la Mỹ mỗi năm.
TpT hiện vẫn là nền tảng lớn nhất thế giới về tài nguyên giáo dục, với hàng triệu sản phẩm do chính giáo viên sáng tạo. Sau khi được IXL Learning mua lại, TpT không ngừng mở rộng hệ sinh thái bằng cách tích hợp công cụ học tập cá nhân hóa, ra mắt TPT School Express - giải pháp chuyên biệt cho trường học, đồng thời liên tục cải tiến bảng điều khiển hỗ trợ giáo viên bán hàng.
Một TpT đang ăn nên làm ra cũng là một gợi ý tham khảo cho Việt Nam, đặc biệt khi Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư 22/2026/TT-BGDĐT, có hiệu lực từ ngày 22-5-2026, quy định tiêu chuẩn sách giáo khoa điện tử.
Tuy quy định mới chỉ áp dụng xây dựng sách giáo khoa điện tử trên cơ sở sách giáo khoa bản in đã được phê duyệt xuất bản nhưng cũng có thể là bước tái khởi động cho thị trường sách điện tử “chết yểu” mười lăm năm trước.
Vòng luẩn quẩn “con gà và quả trứng”
Hành trình phát triển sách điện tử (ebook) Việt Nam bắt đầu hơn 15 năm trước nhưng đầy chông gai.
Ông Đồng Phước Vinh, cựu Giám đốc Công ty Sách điện tử Trẻ Ybook (Nhà xuất bản Trẻ), nhớ lại: “Thị trường lúc đó manh mún, mạnh ai nấy làm. Các nhà xuất bản lập nền tảng phát hành riêng vì lo ngại giao file sách cho bên thứ ba, không an toàn về bảo mật. Các bên có bản quyền và bên làm nền tảng chưa đủ niềm tin để hợp tác”.
Sách trong nước chưa đủ sức hút người đọc, trong khi việc mua bản quyền sách dịch nước ngoài khó khăn vì đối tác quốc tế đòi hỏi phải có sàn chuyên nghiệp đạt chuẩn. Tác giả Việt Nam thường chỉ ký quyền sách in. Theo quy định pháp luật, nếu gọi là “sách” phải có giấy phép xuất bản đầy đủ; còn bán dưới dạng “tài liệu” thì người mua lại thiếu tin tưởng.
“Điều này tạo ra vòng luẩn quẩn “con gà và quả trứng” khi không có sàn lớn thì khó mua được sách hay và không có sách hay thì khó thu hút người dùng, dẫn đến không có sàn lớn”, ông Vinh nêu.
Ông Nguyễn Văn Phước, nhà sáng lập và là Tổng giám đốc First News - Trí Việt, chỉ ra ba nguyên nhân chính khiến thị trường ebook sớm “chết yểu”, gồm thói quen đọc cọp, xài các nguồn tài liệu bẻ khóa được cung cấp miễn phí qua Internet đã thành thâm căn cố đế, sự thiếu hợp tác của các nhà xuất bản lớn và trải nghiệm ứng dụng Việt Nam còn hạn chế.
Thị trường chưa sinh lợi nhuận lại hiện diện nhiều rủi ro như vậy nên chỉ có một số nhà phát hành tư nhân tham gia, còn các nhà xuất bản lớn phát hành lượng sách nhiều nhất lại chưa vào mảng này, theo lời ông Phước. Hệ quả là người đọc chuyển sang các nền tảng không có bản quyền - nơi “có đầy đủ hết”. Sau nhiều năm, số tựa ebook của First News chỉ khoảng 20.000 cuốn.
Ở thời điểm hiện tại, thị trường chủ yếu vẫn giới hạn ở những cuốn đã có giấy phép xuất bản từ nhà xuất bản. Tài liệu học tập, bài giảng và học liệu số gặp khó khăn lớn về bảo vệ bản quyền, phần lớn phụ thuộc vào hợp đồng với các nền tảng phân phối.
Ông Nguyễn Thế Hùng, Giám đốc Công ty TNHH Điện tử Aki - đơn vị sở hữu ứng dụng ebook có bản quyền Savi - cũng khẳng định nguồn ebook bản quyền tại Việt Nam còn khá hạn chế. Savi lâu nay tập trung vào sách kinh doanh, quản trị, kỹ năng sống và một số tiểu thuyết, trong khi nhu cầu độc giả đa dạng hơn nhiều. Ông Hùng cho rằng, “cần có một ‘liên minh’ giữa các nhà xuất bản và đơn vị phân phối”.
Gỡ nút thắt cũ cho thị trường ebook
Theo ông Đồng Phước Vinh, công nghệ ngày nay đã giải quyết nhiều nút thắt cũ. Công nghệ mã hóa chuẩn LCP cho phép nhà xuất bản tự quản kho sách, chỉ cần đưa link lên sàn chung mà không cần giao file sách cho sàn như khi khi dùng chuẩn mã hóa DRM.
AI hỗ trợ số hóa nhanh chóng, đặc biệt là giúp cho công đoạn nhận diện trang sách dạng ảnh chụp và chuyển thành văn bản (OCR), vốn là khâu tốn kém nhất trong sản xuất ebook bằng công nghệ cũ. Điện thoại thông minh, thanh toán trực tuyến dễ dàng và định dạng EPUB linh hoạt đã vượt qua hạn chế của thời kỳ trước.
Nghĩa là, việc lập một sàn giao dịch sách số không còn là trở ngại, trừ chính sách chia sẻ doanh thu và vấn đề bản quyền cho người sở hữu tài liệu số.
Khi đã có một sàn công nghệ đúng chuẩn, việc chia sẻ học liệu sẽ dễ dàng hơn bao gồm cả cho mục đích kinh doanh hay miễn phí. Mô hình sàn phát hành học liệu có thể kết hợp linh hoạt giữa phần miễn phí để thu hút người dùng cơ bản, riêng phần chất lượng cao (bài giảng chi tiết, bộ đề thi đầy đủ, giáo trình cập nhật, video…) được bán với bản quyền rõ ràng.
Giáo viên, giảng viên hoàn toàn có quyền giữ bản quyền tác phẩm, ký hợp đồng chuyển nhượng hoặc cấp phép sử dụng với nền tảng. Người mua trả tiền cho phiên bản hợp pháp, trong khi nền tảng áp dụng các biện pháp để bảo vệ và phân chia doanh thu công bằng. Đây chính là mô hình thành công của Teachers Pay Teachers khi giáo viên tự tạo, tự định giá và nhận phần lớn doanh thu.
Savi đang áp dụng mô hình gói thuê bao 500.000 đến 1 triệu đồng/năm, mua lẻ với giá 50-70% sách giấy và combo theo chủ đề - vừa tôn trọng bản quyền vừa tiếp cận được phân khúc học liệu.
Nếu gỡ được nút thắt bản quyền và hợp tác, tiềm năng của học liệu số là rất lớn. Việt Nam hiện có khoảng 300.000 người dùng máy đọc sách, theo thống kê của Savi.
Theo ông Nguyễn Thế Hùng, chỉ cần chuyển đổi 30% sang nội dung bản quyền với chi tiêu trung bình 1 triệu đồng/năm, thị trường đã đạt ngay 100 tỉ đồng/năm. Trong 3-5 năm tới, con số này có thể tăng lên 300-500 tỉ đồng nếu xây dựng hệ sinh thái tiện lợi và minh bạch.
Khi các trường đại học, giảng viên và giáo viên tham gia mạnh mẽ với cơ chế bản quyền rõ ràng cùng phân chia doanh thu hợp lý, Việt Nam hoàn toàn có thể tái hiện câu chuyện thành công của TpT. Lúc đó, không chỉ sách thông thường mà cả hệ sinh thái tài nguyên giảng dạy số sẽ bùng nổ, tạo thu nhập đáng kể cho các tác giả.
Bình luận
0