Lịch sử của công viên địa chất này là một hành trình đáng chú ý của cả khoa học lẫn quản trị. UNESCO ghi nhận Cao nguyên đá Đồng Văn là Công viên địa chất toàn cầu trong mạng lưới UNESCO; phía ngành du lịch Việt Nam cho biết khu vực này được UNESCO công nhận ngày 3/10/2010, sau đó tiếp tục được tái thẩm định và ghi nhận lại trong các chu kỳ 2014, 2019 và 2023. Trên nền địa chất hơn 550 triệu năm, nơi đây tích tụ giá trị của đá vôi, hóa thạch, địa mạo karst, hẻm vực, cảnh quan núi đá cùng đời sống của 17 nhóm dân tộc. Nói gọn hơn: đây không chỉ là một danh thắng, mà là một “mẫu vật sống” về lịch sử Trái đất và văn hóa vùng cao.
Sự cần thiết ban hành Quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị công viên địa chất vì thế khá rõ. Khi một không gian di sản vừa phải giữ được tính nguyên gốc, vừa phải nuôi được sinh kế, vừa phải đón du khách, vừa phải kiểm soát xây dựng, khoáng sản, giao thông, nghiên cứu khoa học và hoạt động văn hóa, thì nếu không có một bộ quy tắc đủ cụ thể, mọi thứ rất dễ bị kéo lệch sang một phía. Trong bài viết của VietnamPlus về quyết định này, bà Vương Ngọc Hà, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang, nhấn mạnh quy định mới sẽ thay thế quy định cũ, tạo “khung pháp lý thống nhất” để bảo vệ và phát huy giá trị công viên địa chất trong giai đoạn phát triển tiếp theo. Đó là cách nói rất mạch lạc cho một nhu cầu rất đời: muốn giữ di sản lâu dài thì phải có luật chơi rõ ràng.
Điểm đáng chú ý trong Quyết định 27/2026/QĐ-UBND là cách văn bản này cụ thể hóa nguyên tắc quản lý thành những lớp không gian rất rành mạch. Công viên địa chất được chia thành vùng lõi, vùng đệm và vùng chuyển tiếp; vùng lõi bị bảo vệ nghiêm ngặt, không được làm thay đổi cảnh quan và các yếu tố gốc cấu thành di sản; vùng đệm cho phép một số hoạt động nhưng phải kiểm soát chặt; còn vùng chuyển tiếp là nơi phát triển kinh tế - xã hội nhưng vẫn phải tuân thủ các tiêu chí của Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO. Quy chế cũng chạm trực tiếp tới các hoạt động có tác động lớn như xây dựng, khai thác khoáng sản, du lịch, lễ hội, nghiên cứu khoa học, đường bộ và hành lang đường bộ. Tất cả đều phải đi theo tinh thần “phát triển để bảo tồn, bảo tồn để phát triển”.
Với nhóm tổ chức, cá nhân đang hoạt động trong khu vực này, tác động của quy chế không nằm ở một điều khoản riêng lẻ mà nằm ở trật tự vận hành mới. Doanh nghiệp du lịch phải khai thác các tuyến, điểm tham quan đúng danh mục đã công bố, công khai đường dây nóng, bảo đảm thuyết minh chính xác khoa học, tôn trọng văn hóa bản địa và kiểm soát rác thải. Tổ chức, cá nhân kinh doanh dịch vụ lữ hành phải đăng ký chương trình, giá tour, có hướng dẫn viên, và phản ánh kịp thời những hành vi gây hại đến an ninh, vệ sinh, cảnh quan. Hoạt động nghiên cứu khoa học thì không được xâm hại di sản, không được tự ý thu thập mẫu vật, và phải hoàn trả hiện trạng sau khi kết thúc. Còn các dự án xây dựng, khai thác khoáng sản chỉ được triển khai khi phù hợp quy hoạch, không làm tổn hại đến cảnh quan, môi trường sinh thái và các giá trị nổi bật toàn cầu của công viên địa chất.
Tác động sâu hơn là ở chỗ quy chế này đặt cộng đồng địa phương vào đúng vị trí của mình: không phải khán giả đứng ngoài, mà là chủ thể tham gia và cũng là người thụ hưởng. Văn bản nêu rõ việc phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, du lịch gắn với giáo dục di sản; khuyến khích sử dụng lao động tại chỗ, bảo tồn tri thức bản địa, nghề truyền thống, và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương. UNESCO cũng mô tả chính khu vực này như một không gian gắn địa chất với cộng đồng, nơi sinh kế, văn hóa, cảnh quan và bảo tồn có quan hệ chặt chẽ với nhau. Vì vậy, tác động của quyết định không chỉ là “siết” quản lý, mà còn là đặt nền để những hoạt động kinh tế đi cùng di sản một cách đàng hoàng hơn, ít rủi ro hơn và có thể đi xa hơn.
Nhìn tổng thể, Quyết định 27/2026/QĐ-UBND là một bước chuyển từ quản lý theo cảm tính sang quản lý theo cấu trúc. Đó là cách một công viên địa chất lớn được giữ gìn không phải bằng sự ngẫu hứng của từng mùa du lịch, mà bằng một khung pháp lý đủ sâu để bảo vệ những gì cần bảo vệ, và đủ mở để phát triển những gì có thể phát triển. Với Cao nguyên đá Đồng Văn, sự bền vững sẽ không đến từ việc đứng yên, mà từ việc biết rõ điều gì phải giữ nguyên, điều gì được phép thay đổi, và ai là người phải cùng chịu trách nhiệm.
Bình luận
0