Khó tiếp cận vốn nếu phụ thuộc tài sản thế chấp

Chuẩn vay vốn chưa phù hợp với SME

Theo GS, TS Hoàng Văn Cường, Phó chủ tịch Hội đồng Giáo sư nhà nước, Phó chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, đại biểu Quốc hội khóa XV, SME chiếm tới khoảng 95% tổng số doanh nghiệp, tạo việc làm cho hơn 80% lao động và đóng góp gần 50% GDP. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận tín dụng của khu vực này chỉ dao động trong khoảng 30-40%.

Lý giải điều này, các chuyên gia cho rằng, một trong những nguyên nhân cốt lõi nằm ở cách tiếp cận tín dụng còn mang nặng tính truyền thống. Ngân hàng thường dựa vào tài sản bảo đảm, báo cáo tài chính chuẩn hóa và các tiêu chí “tĩnh” để đánh giá hồ sơ vay vốn. Trong khi đó, SME lại vận hành theo một logic khác: Quy mô nhỏ, linh hoạt, dòng tiền quay vòng nhanh nhưng thiếu tài sản thế chấp và hệ thống quản trị bài bản.

 Ông Tô Hoài Nam, Phó chủ tịch Thường trực, Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam cho biết, chỉ khoảng 20-25% SME hiện có thể vay được vốn ngân hàng. “Không phải doanh nghiệp không có tài sản, mà là tài sản của họ-như máy móc, hàng hóa, đơn hàng, dòng tiền-chưa được nhìn nhận đúng theo chuẩn tín dụng hiện nay”, ông Tô Hoài Nam nói.

Theo đó, hệ thống tiêu chuẩn tín dụng hiện nay phần lớn được thiết kế cho doanh nghiệp lớn, sau đó “áp” xuống SME. Điều này dẫn đến sự lệch pha. Về tài chính, nhiều SME chưa có báo cáo minh bạch theo chuẩn quản trị hiện đại, do phần lớn vẫn vận hành theo mô hình gia đình, kế toán chủ yếu phục vụ mục tiêu thuế. Về cách đánh giá, ngân hàng thiên về dữ liệu lịch sử, trong khi SME lại phát triển dựa trên tính linh hoạt và khả năng thích ứng theo thời gian thực. “Dùng một thước đo chung thì doanh nghiệp lớn luôn có lợi thế. SME sẽ bị chấm điểm thấp vì còn nhiều "ô trống", GS, TS Hoàng Văn Cường nhận định.

Trong khi đó, ngân hàng cũng có những ràng buộc riêng. Là doanh nghiệp kinh doanh tiền, họ phải bảo đảm an toàn vốn và tuân thủ các tiêu chuẩn quản lý nghiêm ngặt. Bất kỳ rủi ro nào cũng có thể ảnh hưởng đến toàn hệ thống tài chính.

Xu hướng tín dụng dựa trên dữ liệu

Điểm tích cực được các chuyên gia nhấn mạnh là xu hướng đang thay đổi mạnh mẽ trên thế giới. Thay vì phụ thuộc vào tài sản thế chấp, nhiều tổ chức tài chính đã chuyển sang sử dụng dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ tài chính (Fintech) để chấm điểm tín dụng.

Theo đó, ngân hàng có thể khai thác dữ liệu từ nhiều nguồn như cơ quan thuế, đối tác, dòng tiền giao dịch, đơn hàng... để đánh giá doanh nghiệp một cách toàn diện và “động” hơn. Công nghệ mới như blockchain (hệ thống cơ sở dữ liệu phân tán, lưu trữ thông tin trong các khối được liên kết chặt chẽ bằng mật mã tạo thành chuỗi) còn giúp bảo đảm tính minh bạch và hạn chế gian lận. “Trong tương lai, việc vay vốn có thể diễn ra mà không cần gặp mặt, không cần tài sản thế chấp, nhưng vẫn kiểm soát được rủi ro”, GS, TS Hoàng Văn Cường nhận định.

Khi đó, doanh nghiệp không cần vay một khoản lớn ngay từ đầu mà có thể được cấp vốn linh hoạt theo nhu cầu từng thời điểm, thậm chí chỉ vài chục triệu đồng cũng có thể được giải ngân nhanh chóng.

Tuy nhiên, để xu hướng này trở thành hiện thực, không thể chỉ trông chờ vào phía ngân hàng. Bản thân doanh nghiệp cũng phải thay đổi. Theo ông Tô Hoài Nam, SME đã bắt đầu nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của minh bạch tài chính và chuyển đổi số. Tuy nhiên, từ nhận thức đến hành động là một khoảng cách lớn, bởi chi phí đầu tư cho hệ thống kế toán, công nghệ, nhân sự là không nhỏ. “Doanh nghiệp nhỏ không thiếu ý chí, nhưng thiếu điều kiện và thiếu một hệ sinh thái hỗ trợ phù hợp”, ông Tô Hoài Nam nói.

Bên cạnh đó, tâm lý e ngại minh bạch do áp lực thuế cũng là một rào cản. Khi lợi ích từ việc minh bạch chưa thấy rõ ngay, trong khi nghĩa vụ lại hiện hữu, nhiều doanh nghiệp vẫn còn do dự. Chính vì vậy, các chuyên gia cho rằng cần phát triển một hệ sinh thái đồng bộ, từ chính sách hỗ trợ, hạ tầng số đến các công cụ tài chính như quỹ bảo lãnh tín dụng. Đồng thời, các mô hình ngân hàng “kiến tạo”, đồng hành với doanh nghiệp thông qua chia sẻ dữ liệu, tư vấn quản trị, kết nối thị trường... cũng cần được thúc đẩy mạnh mẽ hơn.

Rõ ràng, bài toán vốn cho SME không thể giải quyết bằng một giải pháp đơn lẻ. Đó là câu chuyện của cả hệ thống, đòi hỏi sự thay đổi từ cả hai phía: Ngân hàng và doanh nghiệp. Khi ngân hàng linh hoạt hơn trong cách tiếp cận, còn doanh nghiệp chủ động nâng cao năng lực quản trị và minh bạch thông tin, dòng vốn sẽ được “khơi thông”. Cũng chỉ khi cánh cửa tín dụng thực sự mở rộng, khu vực SME, khu vực được coi là trụ cột của nền kinh tế, mới có thể phát huy hết tiềm năng của mình.