Cải cách thuế khu vực hộ cá thể: động lực cho mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số

 Để nền kinh tế bứt phá, không thể duy trì tư duy “quản không được thì thắt chặt”. Thay vào đó, cần một tư duy quản trị kiến tạo, mà trọng tâm là đơn giản hóa tối đa nghĩa vụ thuế và hóa đơn cho khu vực hộ kinh doanh.

Quy định của cơ quan quản lý

Hiện nay, theo Nghị định 68/2026/NĐ-CP, việc áp dụng hóa đơn điện tử đang được phân loại dựa trên ngưỡng doanh thu:

- Nhóm doanh thu trên 1 tỉ đồng/năm: Bắt buộc sử dụng hóa đơn điện tử có mã của cơ quan thuế hoặc hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu với cơ quan thuế.

- Nhóm doanh thu từ 500 triệu đến dưới 1 tỉ đồng/năm: Không bắt buộc sử dụng, nhưng muốn có hóa đơn xuất cho khách hàng thì phải đăng ký hoặc mua theo từng lần phát sinh (kèm điều kiện nộp thuế trước).

- Nhóm doanh thu dưới 500 triệu đồng/năm: Không thuộc đối tượng sử dụng hóa đơn điện tử. Như vậy, chi phí đầu vào của bên mua hàng hóa, dịch vụ được ghi nhận qua Bảng kê 02/TNDN theo Thông tư 20 (Bảng kê mua hàng hóa, dịch vụ).

Tuy nhiên, rủi ro sẽ xuất hiện ở đây khi nhóm hộ kinh doanh này phát sinh doanh thu trên 500 triệu/năm - nhảy lên nhóm 2; lúc đó Bảng kê 02/TNDN không được ghi nhận và đẩy rủi ro cho những đơn vị mua hàng hóa, dịch vụ của nhóm hộ này. Điều này khiến doanh nghiệp mua hàng hóa, dịch vụ rơi vào tình thế bị bóc tách chi phí - khoản đã mua không được ghi nhận là chi phí được trừ để tính thuế thu nhập doanh nghiệp.

Nút thắt từ thực tế

Quy định này tạo ra một sự đứt gãy trong chuỗi giá trị. Khi doanh nghiệp mua hàng từ hộ kinh doanh có doanh thu dưới 500 triệu đồng/năm, họ được dùng bảng kê. Nhưng khi mua từ hộ kinh doanh có doanh thu trên 500 triệu đồng/năm, họ phải đòi hỏi hóa đơn.

Chính sự phức tạp này khiến các hộ kinh doanh quy mô vừa (nhóm 2) rơi vào thế khó: hoặc phải đầu tư hạ tầng công nghệ (máy tính tiền, phần mềm, nhân sự kế toán) để có hóa đơn, hoặc bị khu vực doanh nghiệp từ chối giao dịch vì không có chứng từ hóa đơn.

Việc ép buộc số hóa hóa đơn một cách cơ học lên những thực thể kinh tế siêu nhỏ đang tạo ra gánh nặng chi phí, làm triệt tiêu động lực mở rộng quy mô của hộ kinh doanh.

Để giải phóng sức sản xuất, kinh doanh, chúng ta cần mạnh dạn đặt câu hỏi: Tại sao không áp dụng cơ chế bảng kê cho toàn bộ các nhóm hộ kinh doanh, thay vì chỉ giới hạn ở nhóm hộ có mức doanh thu dưới 500 triệu đồng/năm?

Nỗi lo lớn nhất của nhà quản lý khi nới lỏng quản lý hóa đơn là tình trạng thất thu thuế. Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế số năm 2026, tư duy này cần suy nghĩ lại vì các lý do sau:

- Sự chuyển dịch phương thức thanh toán: Xã hội đã tiến rất xa trong việc thanh toán không dùng tiền mặt. Lương, thu nhập và chi tiêu của người dân phần lớn đi qua tài khoản ngân hàng. Khi dòng tiền đã số hóa, mọi giao dịch đều để lại “vết tích”. Đây mới là công cụ quản lý thuế hữu hiệu nhất, chứ không phải tờ hóa đơn giấy hay hóa đơn điện tử.

- Khuyến khích thay vì cưỡng ép: Hóa đơn điện tử chỉ nên là công cụ khuyến khích cho các hộ kinh doanh có năng lực quản trị bài bản, muốn chuyên nghiệp hóa để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Đối với đại bộ phận hộ kinh doanh còn lại, việc bắt buộc áp dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu với cơ quan thuế là một sự lãng phí nguồn lực xã hội.

Đồng thời, cần sự nhất quán trong chi phí được trừ. Cần quy định thống nhất: Chỉ cần bảng kê mua hàng + chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt là đủ điều kiện để doanh nghiệp mua hàng hóa, dịch vụ được ghi nhận chi phí hợp lý. Điều này không chỉ giúp hộ kinh doanh dễ bán hàng mà còn giúp doanh nghiệp giảm bớt rủi ro pháp lý về “hóa đơn ma”.

Về ngưỡng doanh thu chịu thuế

Ngưỡng doanh thu không chịu thuế hiện nay đã trở nên khá lạc hậu so với biến động về giá cả và sự phát triển của nền kinh tế. Để thực sự tạo ra “bàn đạp” cho tăng trưởng GDP, nên nâng ngưỡng doanh thu không chịu thuế lên ít nhất 1,5 tỉ đồng/năm. Việc nâng ngưỡng này sẽ giải phóng hàng triệu hộ kinh doanh khỏi áp lực kê khai, cho phép họ tập trung nguồn lực vào tái đầu tư.

Khi gánh nặng thuế giảm xuống, giá thành hàng hóa, dịch vụ của khu vực hộ kinh doanh sẽ cạnh tranh hơn, kích cầu tiêu dùng nội địa - động lực chính đóng góp vào tăng trưởng GDP. Mất đi một phần thuế trực thu từ hộ kinh doanh nhỏ, nhưng Nhà nước sẽ thu lại được từ thuế gián thu (thuế giá trị gia tăng) thông qua sự luân chuyển mạnh mẽ của dòng tiền trong nền kinh tế.

Trong kinh tế học thể chế, “chi phí giao dịch” (transaction costs) là “kẻ thù” của tăng trưởng. Các quy định chồng chéo hiện nay về hóa đơn chính là một loại chi phí giao dịch vô hình nhưng rất lớn. Khi các quy định trở nên minh bạch và dễ thực hiện, cán bộ cơ sở bớt nhũng nhiễu, niềm tin của tầng lớp hộ kinh doanh sẽ tăng lên.

Lịch sử kinh tế thế giới đã chứng minh: Một quốc gia chỉ có thể hóa rồng khi hàng triệu tế bào kinh tế nhỏ nhất cảm thấy được khích lệ để làm giàu. Với khoảng 5 triệu hộ kinh doanh tại Việt Nam, nếu mỗi hộ chỉ cần tăng trưởng thêm 10%, sức mạnh cộng hưởng sẽ tạo ra một “dòng thác” tăng trưởng.

(1) Từ năm 2020 số liệu không được tách bạch khu vực doanh nghiệp tư nhân và kinh tế cá thể