Phép thử năng lực nội tại của nền kinh tế

Đặc biệt, tỷ lệ nội địa hóa trong lĩnh vực công nghiệp chế tạo còn rất thấp, năng lực hiện tại của ngành đường sắt trong nước mới dừng ở sửa chữa, bảo dưỡng và đóng mới toa xe thông thường.

Từng bước tham gia sâu vào chuỗi cung ứng

Ngày 12/12/2025, Chính phủ ban hành Nghị định 319/NĐ-CP về cơ chế đặc thù trong khoa học, công nghệ đối với các công trình đường sắt trọng điểm quốc gia, tạo hành lang quan trọng để thúc đẩy tự chủ công nghệ và nâng cao vai trò của doanh nghiệp trong nước. Nhiều doanh nghiệp đã khởi động các dự án để đón đầu cơ hội này. Tiêu biểu như dự án Nhà máy sản xuất ray đường sắt và thép đặc biệt của Tập đoàn Hòa Phát, được đầu tư dây chuyền công nghệ hiện đại với hệ thống giá cán bốn trục có độ chính xác cao, đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe của đường sắt cao tốc.

Với nhận định, cơ hội thuận lợi để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào các dự án đường sắt quy mô lớn đang mở ra, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Hòa Phát Trần Đình Long cho biết, tập đoàn sẽ tập trung phát triển các dòng thép chất lượng cao, trong đó có thép ray đường sắt tốc độ cao, hướng tới mục tiêu làm chủ công nghệ và góp phần hình thành ngành công nghiệp đường sắt trong nước. Dự kiến, sản phẩm ray đường sắt tốc độ cao đầu tiên của Hòa Phát sẽ ra mắt vào năm 2027.

Bước sang năm 2026, trước yêu cầu tự chủ công nghệ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa trong các dự án đường sắt được đặt ra ngày càng rõ nét, Công ty Cổ phần Tập đoàn Trường Hải (THACO) đã khởi động đầu tư Tổ hợp công nghiệp đường sắt và cơ khí đa dụng tại Thành phố Hồ Chí Minh, dự kiến đưa vào vận hành trong tháng 9/2026. Dự án được định hướng phục vụ trực tiếp các công trình đường sắt với những sản phẩm chủ lực như đầu máy, toa xe, thiết bị chuyên dụng và cấu kiện hạ tầng công nghệ cao, nhất là các thiết bị thi công then chốt như máy khoan hầm TBM, thiết bị lao dầm.

Ông Đoàn Đạt Ninh, Phó Tổng Giám đốc THACO cho biết: Tập đoàn đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt khoảng 25% nội địa hóa đầu máy cho các dự án đường sắt đô thị và nâng lên khoảng 70% đối với toa xe, vật tư, thiết bị vào năm 2035.

Với vai trò đầu tàu, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) cũng đã kiến nghị Chính phủ phê duyệt đề án xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt với quy mô khoảng 250 ha, tổng mức đầu tư hơn 17.500 tỷ đồng, thực hiện các khâu lắp ráp, sửa chữa tiến tới chế tạo các cấu kiện cốt lõi cho đường sắt. Đáng chú ý, đối với đường sắt tốc độ cao bắc - nam, tổ hợp này sẽ tham gia lắp ráp đoàn tàu theo hình thức chuyển giao công nghệ, hướng tới tỷ lệ nội địa hóa khoảng 20% vào năm 2035 và tăng lên 80% trong giai đoạn 2040 - 2050. Đây là lộ trình khả thi, kết hợp giữa phát huy nội lực và đẩy mạnh hợp tác quốc tế, từng bước đưa doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Rộng mở cơ hội cho doanh nghiệp trong nước

Dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam đang bước vào triển khai với tiến độ gấp rút. Theo kế hoạch, Chính phủ dự tính khởi công hai đoạn ưu tiên là Hà Nội - Vinh và Thành phố Hồ Chí Minh - Nha Trang trong năm 2026; các đoạn còn lại khởi công từ năm 2028 và phấn đấu cơ bản hoàn thành toàn tuyến vào năm 2035.

Hiện hồ sơ mời thầu cho các gói khảo sát và lập báo cáo nghiên cứu khả thi đang được hoàn thiện, dự kiến lựa chọn nhà thầu trong quý II/2026. Cùng với đó, việc mở rộng nghiên cứu các phương thức đầu tư như đối tác công - tư (PPP) hay đầu tư kinh doanh được kỳ vọng sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân có tiềm lực tài chính, kinh nghiệm và năng lực quản trị tham gia sâu hơn vào dự án.

Theo tính toán, việc đầu tư xây dựng đường sắt tốc độ cao bắc - nam sẽ tạo ra thị trường xây dựng giá trị khoảng 33,5 tỷ USD. Nếu tính cả mạng lưới đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị tới năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050 sẽ tạo ra thị trường xây dựng khoảng 76 tỷ USD. Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam chia sẻ, mặc dù chưa từng làm đường sắt tốc độ cao, nhưng nhiều nhà thầu xây dựng lớn trong nước đã có sự chuẩn bị từ nhân sự, thiết bị, tài chính… và đưa ra cam kết đủ năng lực để đảm đương phần hạ tầng xây dựng trong dự án hạ tầng giao thông lớn nhất từ trước đến nay.

Có một số tên tuổi đáng chú ý như: THACO; Liên danh nhà đầu tư Mekolor và Great USA; Công ty cổ phần Tập đoàn Vinaconey; Công ty cổ phần Quản lý quỹ đầu tư FARM13…

Trong lĩnh vực công nghệ, cuối năm 2025, FPT đã thành lập đơn vị công nghệ chiến lược FPT Railway Mobility Technology nhằm phát triển các giải pháp cho đường sắt. Tại đại hội đồng cổ đông thường niên năm 2026, Chủ tịch Tập đoàn FPT Trương Gia Bình cho biết, FPT đang tập trung vào phát triển “hệ thống não bộ” của ngành đường sắt, bao gồm phần mềm và các hệ thống điều khiển. Công nghệ đường sắt hiện đại vẫn là lĩnh vực có dư địa lớn khi mới chỉ có một số ít quốc gia làm chủ, trong khi nhu cầu tại các nước đang phát triển ngày càng tăng. Đây là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn, tiến tới vươn ra thị trường quốc tế…

Việt Nam đã lên kế hoạch triển khai ít nhất 37 dự án đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao. Đây không còn là câu chuyện thuần túy về hạ tầng, mà gắn chặt với yêu cầu bảo đảm chủ quyền, an ninh quốc gia, và là “phép thử” đối với năng lực nội tại của nền kinh tế. Phát huy hiệu quả nội lực sẽ là chìa khóa để Việt Nam từng bước giảm phụ thuộc vào bên ngoài, tiến tới làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực thi công, vận hành và bảo trì các hệ thống đường sắt hiện đại.