Việt Nam hướng tới nền kinh tế AI: Lộ trình kiến tạo mốc 250 tỷ USD

Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề “Mô hình phát triển dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”, các tham luận và phiên thảo luận đã tập trung làm rõ cơ sở khoa học và thực tiễn, góp phần định hình mô hình phát triển mới của Việt Nam cho giai đoạn 2026–2030 và các năm tiếp theo. Trong đó, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là những trụ cột then chốt thúc đẩy tăng trưởng.

Sau 40 năm đổi mới, nền kinh tế Việt Nam đã đạt được những thành tựu lớn dựa trên việc mở rộng lực lượng lao động, tích lũy vốn và xuất khẩu. Tuy nhiên, theo các chuyên gia tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026, mô hình này đang bộc lộ những giới hạn tất yếu. Động lực mới để đất nước bứt phá giờ đây phải là khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

PGS.TS Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho biết, thế giới đang chứng kiến sự bứt phá mạnh mẽ của khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với mọi nền kinh tế, doanh nghiệp và tổ chức.

Theo ông, thực tiễn cho thấy những quốc gia nắm bắt kịp làn sóng công nghệ đã có bước phát triển vượt bậc, trong khi các nền kinh tế chậm thích ứng đứng trước nguy cơ tụt hậu. Vì vậy, việc lựa chọn mô hình phát triển phù hợp mang ý nghĩa chiến lược đối với Việt Nam trong giai đoạn tới. Quan điểm phát triển dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cũng đã được khẳng định rõ trong các văn kiện của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết Đại hội XIV và Nghị quyết số 57. 

Sự bứt phá đòi hỏi một bản quy hoạch chiến lược quy mô quốc gia. Đáng chú ý tại diễn đàn, đại diện Tập đoàn Công nghệ CMC đã đề xuất Khung chiến lược chuyển đổi AI Quốc gia (gọi tắt là AI-X). Khung chiến lược này được xây dựng với 8 trụ cột, 12 chương trình và 50 hành động cụ thể, với tầm nhìn đưa Việt Nam trở thành một nền kinh tế AI hàng đầu khu vực.

Thế giới đang bước vào giai đoạn AI trở thành hạ tầng sản xuất thiết yếu, giống như điện năng trong thời kỳ công nghiệp hóa hay Internet trong kỷ nguyên số hóa. Nếu triển khai thành công lộ trình này, nền kinh tế AI được kỳ vọng sẽ đóng góp từ 150 đến 250 tỷ USD vào quy mô nền kinh tế Việt Nam đến năm 2045.

Ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch HĐQT, Chủ tịch điều hành Tập đoàn Công nghệ CMC, đưa ra một gợi mở đáng chú ý: phát triển kinh tế dữ liệu như một động lực tăng trưởng mới của Việt Nam, đồng thời chuyển dần từ tư duy kinh tế dữ liệu sang kinh tế AI, nơi trí tuệ nhân tạo không chỉ là công cụ hỗ trợ mà trở thành hạ tầng sản xuất cốt lõi của nền kinh tế số.

Để hiện thực hóa khát vọng tỷ USD, rào cản lớn nhất cần vượt qua chính là thể chế. Hiện nay, dữ liệu vẫn chưa thực sự được nhìn nhận và bảo vệ đầy đủ như một loại tài sản có giá trị trong nền kinh tế.

Giải pháp cấp bách được các chuyên gia kiến nghị là sớm hoàn thiện khung pháp lý về định giá, quyền sở hữu và quyền sử dụng dữ liệu sau giao dịch. Đặc biệt, việc xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) là vô cùng cần thiết để các doanh nghiệp an tâm triển khai mô hình mới, kiểm chứng các sáng kiến AI táo bạo mà không bị vướng mắc bởi các quy định cũ.

Bên cạnh khung pháp lý, hạ tầng phần cứng và nguồn nhân lực là hai trụ cột không thể thiếu. Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân đầu tư vào các tuyến cáp quang biển quốc tế, xây dựng các trung tâm dữ liệu (Data Center) quy mô lớn và đặc biệt là áp dụng cơ chế giá điện cạnh tranh cho các trung tâm này. Đồng thời, việc hình thành các sàn giao dịch dữ liệu quốc gia và mở dữ liệu công sẽ cung cấp "nguyên liệu" dồi dào cho các startup AI.