Ngành lúa gạo Đông Nam Á lao đao

Không chỉ đẩy giá dầu tăng cao, việc Iran gần như phong tỏa hoàn toàn eo biển Hormuz đã làm tắc nghẽn tuyến vận chuyển quan trọng đối với phân bón và nhiên liệu. Điều này khiến châu Á chịu ảnh hưởng đặc biệt nặng nề.

“Rất nhiều nông dân đang hoảng loạn", Patrick Davenport, đồng sáng lập kiêm giám đốc công ty nông nghiệp BRM Agro tại Campuchia nói.

Ở quốc gia này, khoảng 3/4 dân số sống ở nông thôn và hầu hết đều làm nông. Gạo là lương thực chính của hơn một nửa dân số thế giới. Đồng thời, đây là nguồn thu nhập quan trọng của các cộng đồng nông thôn, nơi nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế.

Không chỉ đối mặt với chi phí đầu vào tăng gấp đôi, thậm chí gấp ba, nông dân Đông Nam Á còn chịu áp lực vì giá lúa thấp kéo dài.

Với nguồn cung dồi dào, giá gạo trắng Thái Lan loại 5% tấm, mức tham chiếu toàn cầu đã rơi xuống mức thấp nhất trong một thập niên vào cuối tháng 10-2025. Giá chỉ phục hồi nhẹ kể từ đó và hiếm khi vượt 400 đô la/tấn.

“Biên lợi nhuận của nông dân trồng lúa cực kỳ mỏng. Điều đó đồng nghĩa họ sẽ trồng ít lại”, Maximo Torero, nhà kinh tế trưởng của Tổ chức Lương Nông Liên Hợp Quốc (FAO), nhận định.

Ông cũng cảnh báo rằng nếu eo biển Hormuz tiếp tục bị đóng thêm 20–30 ngày, nguồn cung lương thực toàn cầu có thể bị ảnh hưởng ngay từ nửa cuối năm 2026. Tình trạng thiếu hụt đầu vào của ngành lúa gạo chỉ có thể được giải quyết khi các tàu vận chuyển lưu thông trở lại qua eo biển này.

Tại Campuchia, nhiều nông dân do dự không muốn xuống giống trong tháng Tư nếu không có đảm bảo về lợi nhuận. Theo ông Davenport, người đang hợp tác với khoảng 2.000 hộ nông dân, khoảng 10% trong số này cho biết họ sẽ không trồng lúa nếu không có giá thu mua cố định cho vụ mới.

Ở Philippines, nước nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới, sản lượng lúa có thể giảm ít nhất 10% trong năm 2026, theo Raul Montemayor, Giám đốc quốc gia Liên đoàn các Hợp tác xã Nông dân Tự do Philippines (FFFCI).

Con số này tương đương khoảng 2 triệu tấn lúa gạo bị mất, dựa trên mục tiêu sản lượng 20,3 triệu tấn trong năm nay.

“Đây là khả năng rất lớn và tác động sẽ thấy rõ vào vụ thu hoạch tiếp theo trong tháng Chín hoặc tháng Mười”, Montemayor nói.

Sự thiếu hụt đầu vào xảy ra đúng vào thời điểm tồi tệ nhất đối với nông dân Đông Nam Á, những người thường canh tác hai vụ lúa mỗi năm hoặc hơn.

Trong khi vụ mùa khô đang được thu hoạch, việc gieo trồng vụ chính mùa mưa cũng vừa bắt đầu tại Thái Lan và Philippines.

“Đây là lúc chi phí nhiên liệu và phân bón trở nên cực kỳ quan trọng. Đồng thời, khả năng tiếp cận hai mặt hàng này mang ý nghĩa quyết định”, tiến sĩ Alisher Mirzabaev tại Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) nhận định.

Ông cũng cảnh báo không nên chủ quan về an ninh lương thực, dù vùng đệm dự trữ lúa gạo hiện vẫn còn khá nhiều.

Ở những nơi khác tại châu Á, vụ gieo trồng lúa chính ở Ấn Độ còn vài tháng nữa mới bắt đầu, trong khi Trung Quốc ít bị ảnh hưởng hơn trước cú sốc năng lượng và phân bón.

Tuy nhiên, tại đồng bằng sông Mekong của Việt Nam, nơi trồng lúa ba vụ mỗi năm, nhiều nông dân gần như không có lãi khi thu hoạch vụ chính.

Trong khi đó, ở Thái Lan, một số nông dân không thu hoạch lúa đã chín hoặc trì hoãn thu hoạch. Điều này khiến chất lượng lúa gạo suy giảm.

Theo báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu Kasikorn ở Bangkok, sản lượng lúa của Thái Lan trong vụ khô (tháng Ba và tháng Tư) có thể giảm khoảng 19% so với cùng kỳ năm 2025.

Vụ lúa chính năm 2026 tại Thái Lan dự kiến sẽ bắt đầu trong vài tuần tới. Dù nông dân khó có thể ngừng sản xuất hoàn toàn, sản lượng sẽ phụ thuộc lớn vào khả năng mua phân bón, theo Pramote Charoensilp, Chủ tịch Hiệp hội Nông dân Thái Lan.

Trước những gián đoạn kéo dài, nông dân đang tìm cách thích nghi để giảm phụ thuộc vào phân bón và nhiên liệu nhập khẩu.

Một số chuyển sang trồng bắp, loại cây cần ít nước hơn. Điều này giúp giảm phụ thuộc vào hệ thống tưới sử dụng dầu diesel.

Công ty BRM Agro tại Campuchia đang đẩy nhanh kế hoạch mở rộng sản xuất phân bón sinh học hữu cơ. Đồng thời, họ tìm nguồn cung máy kéo chạy điện và máy bơm nước dùng năng lượng mặt trời để giảm tiêu thụ nhiên liệu.

Tuy nhiên, với những hộ nông dân phụ thuộc vào cây lúa để mưu sinh, lựa chọn rất hạn chế. Họ gần như không còn cách nào khác ngoài tiếp tục gieo trồng, ngay cả khi phải chấp nhận thua lỗ.

“Chúng tôi không có lựa chọn. Chỉ còn cách đánh cược và trồng tiếp, chứ không thể để đất hoang”, Ruel Bantugan, nông dân trồng lúa tại tỉnh Bataan (Philippines) nói.

Theo Bloomberg