‘Mở cửa’ xuất khẩu gạo như Thái Lan, có được không?

Bộ Tài Chính đang lấy ý kiến về việc bãi bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo trong dự thảo nghị quyết của Chính phủ. Vậy, quy định hiện hành đang yêu cầu doanh nghiệp đáp ứng ra sao?

 “Giấy thông hành” không dễ cho tất cả

Doanh nghiệp muốn tham gia xuất khẩu gạo hiện phải đáp ứng các điều kiện quy định tại Nghị định 01/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 107/2018/NĐ-CP của Chính phủ về điều kiện xuất khẩu gạo.

Điểm đáng chú ý nhất nằm ở yêu cầu về cơ sở vật chất, quy định vốn được xem là “cửa ải” không dễ cho tất cả, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Cụ thể, doanh nghiệp phải có ít nhất một kho chứa lúa, gạo đáp ứng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia. Đồng thời, phải có ít nhất một cơ sở xay xát, chế biến phù hợp quy chuẩn kỹ thuật.

Hai hạng mục nêu trên có thể thuộc sở hữu của doanh nghiệp hoặc đi thuê, nhưng hợp đồng thuê phải có thời hạn tối thiểu 5 năm.

Với các doanh nghiệp xuất khẩu gạo đồ, gạo hữu cơ hoặc gạo tăng cường vi chất dinh dưỡng, quy định không bắt buộc đáp ứng hai điều kiện nêu trên. Tuy nhiên, khi làm thủ tục hải quan, doanh nghiệp phải xuất trình giấy xác nhận hoặc chứng nhận phù hợp do cơ quan có thẩm quyền cấp.

Về lý thuyết, các điều kiện được đưa ra nhằm đảm bảo năng lực thực hiện hợp đồng và chất lượng hàng hóa. Thế nhưng, đây là rào cản lớn đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa- những đơn vị khó đáp ứng yêu cầu về hạ tầng.

Không chỉ vậy, quy định “thương nhân có giấy phép chỉ được ủy thác cho thương nhân có giấy phép” khiến doanh nghiệp không đủ điều kiện bị loại khỏi “cuộc chơi”, ngay cả dưới hình thức xuất khẩu gián tiếp.

Thái Lan không “chặn đầu vào”, nhưng "siết" đầu ra

Cùng là quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, nhưng cách quản lý của Thái Lan về xuất khẩu gạo lại khác đáng kể so với Việt Nam.

Cụ thể, xuất khẩu gạo của Thái Lan được điều chỉnh bởi quy định về xuất khẩu gạo do Cục Ngoại thương (DTF) thuộc Bộ Thương mại ban hành. Trong đó, quy định nêu rõ: doanh nghiệp muốn xuất khẩu chỉ cần đăng ký với DTF để được cấp mã số nhà xuất khẩu gạo, với hồ sơ chủ yếu là giấy đăng ký kinh doanh và thông tin pháp nhân.

Cách tiếp cận của Thái Lan đồng nghĩa quốc gia này có rào cản gia nhập thị trường cho doanh nghiệp muốn tham gia xuất khẩu gạo thấp hơn đáng kể so với quy định hiện hành của Việt Nam.

Tuy nhiên, việc mở cửa gia nhập thị trường cho doanh nghiệp không đồng nghĩa Thái Lan buông lỏng quản lý xuất khẩu gạo. Bởi lẽ, quốc gia này dành trọng tâm kiểm soát về mặt chất lượng và độ minh bạch của hàng hoá bán ra.

Cụ thể, theo quy định, lô hàng xuất khẩu đều phải được kiểm soát và cấp chứng nhận đạt yêu cầu về mặt chất lượng theo quy định, đồng thời, doanh nghiệp xuất khẩu phải cung cấp thông liên quan hợp đồng xuất khẩu cho cơ quan quản lý.

Cách tiếp cận như trên cho thấy, Thái Lan không chặn đầu vào nhưng quản lý chặt đầu ra.

Tranh luận mở hay giữ

Đề xuất bãi bỏ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo đang lấy ý kiến lập tức tạo ra hai luồng quan điểm trái chiều từ cộng đồng doanh nghiệp ngành gạo.

Một số lo ngại việc mở cửa có thể dẫn đến tình trạng ai cũng có thể xuất khẩu, kéo theo cạnh tranh thiếu kiểm soát, thậm chí phá giá, ảnh hưởng đến uy tín gạo Việt.

Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần nông nghiệp công nghệ cao Trung An, cho rằng đề xuất bãi bỏ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo là bước đi thụt lùi và gây hậu quả xấu.

Cụ thể, nếu bãi bỏ đồng nghĩa ai cũng trở thành nhà xuất khẩu, không cần nhà máy chế biến, không cần vùng nguyên liệu và có thể ký hợp đồng với bất cứ giá nào, thậm chí bán lỗ!

Giám đốc một doanh nghiệp xuất khẩu gạo (xin không nêu tên), cho rằng hệ quả tất yếu của việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo, đó là phá giá thị trường, mất kiểm soát chất lượng và làm suy giảm giá trị gạo Việt.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng khi rào cản được dỡ bỏ, doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ có cơ hội tham gia thị trường. Qua đó, thị trường tăng cạnh tranh, mở rộng đầu ra cho lúa gạo.

Ông Lê Văn Vũ, Giám đốc Công ty TNHH quốc tế Vũ Phát, cho rằng bãi bỏ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo sẽ giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa có điều kiện tham gia thị trường. “Khi có nhiều doanh nghiệp cùng xuất khẩu sẽ giúp giá lúa cao hơn, không thể ngày càng thấp được”, ông nêu quan điểm.

Trong khi đó, bà Đỗ Thị Thu Hương, Quản lý bán hàng của Công ty TNHH xuất khẩu gạo và hàng tiêu dùng nhanh Việt Nam, cho rằng khi được tự do về mặt thương mại giúp gia tăng sức cạnh tranh. Điều này giúp đơn vị có sản phẩm tốt, cạnh tranh cao sẽ chiếm ưu thế hay nói cách khác thị trường sẽ tự đào thải doanh nghiệp có sản phẩm không đáp ứng về mặt chất lượng.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Văn Chung, Thành viên HĐQT Công ty cổ phần lương thực thực phẩm JCC, cho rằng doanh nghiệp không thể phá giá mà chấp nhận bán lỗ, bởi mục tiêu kinh doanh của tất cả doanh nghiệp là lợi nhuận. “Do đó, chuyện phá giá không phải là lý do ảnh hưởng từ việc bãi bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo. Nhiều doanh nghiệp tham gia thu mua thậm chí có thể giúp nông dân hưởng lợi nhờ cạnh tranh”, ông nhấn mạnh.

Quản lý chất lượng, hợp đồng xuất khẩu

Trước hai luồng ý kiến khác nhau xoay quanh câu chuyện bãi bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo, vấn đề là lựa chọn cách quản lý nào cho phù hợp?

Thực tế cho thấy, mô hình quản lý theo điều kiện đầu vào, tức yêu cầu về kho chứa, cơ sở xay xát đã tạo rào cản gia nhập thị trường, nhất là với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trong khi đó, cách tiếp cận của Thái Lan thiên về hậu kiểm, tức tập trung kiểm soát chất lượng lô hàng và tính minh bạch của giao dịch.

Nếu bãi bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo đang được Bộ Tài chính lấy ý kiến thông qua, điều quan trọng là thiết kế lại công cụ quản lý theo hướng hiệu quả hơn nhằm tránh những lo ngại phá giá, cạnh tranh không lành mạnh có thể xảy ra.

Chẳng hạn, tăng cường kiểm soát chất lượng gạo xuất khẩu thông qua xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc; minh bạch hợp đồng xuất khẩu như cách làm của Thái Lan. Đồng thời, cần có cơ chế giám sát, xử lý nghiêm các hành vi gian lận thương mại hoặc làm ảnh hưởng đến uy tín gạo Việt trên thị trường quốc tế.