Kỷ lục lập pháp và áp lực thích ứng của doanh nghiệp

Đây là năm thứ chín liên tiếp VCCI công bố báo cáo thường niên này, “với mong muốn phản ánh trung thực những chuyển động chính sách nổi bật trong năm dưới góc nhìn của cộng đồng doanh nghiệp”, Chủ tịch VCCI Hồ Hữu Hùng chia sẻ.

Từ “quản lý” sang “kiến tạo”

Báo cáo năm 2025 ghi nhận giai đoạn chuyển động mạnh của nền kinh tế và hệ thống thể chế. Sự ra đời của “bộ tứ nghị quyết chiến lược” gồm Nghị quyết 57 về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, Nghị quyết 59 về hội nhập quốc tế, Nghị quyết 66 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân “đã tạo ra chuyển biến rõ nét trong tư duy phát triển: từ “quản lý” sang “kiến tạo”, từ kiểm soát sang thúc đẩy đổi mới sáng tạo và khơi thông nguồn lực”.

Đáng chú ý, lần đầu tiên Chính phủ được Quốc hội trao cơ chế để ban hành các nghị quyết có nội dung khác với quy định hiện hành nhằm xử lý ngay các điểm nghẽn cấp bách trong thực tiễn thông qua Nghị quyết 206/2025/QH15.

Chỉ trong chưa đầy tám tháng đã có 15 nghị quyết được ban hành theo cơ chế này, trải rộng ở nhiều lĩnh vực như quy hoạch, đất đai, khoáng sản, đầu tư, thủ tục hành chính hay nhà ở xã hội. Trong đó, Nghị quyết 66.7/2025/NQ-CP về cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính dựa trên dữ liệu được xem là đợt cải cách lớn nhất từ trước tới nay, với hơn 760 thủ tục được đơn giản hóa hồ sơ theo nguyên tắc “không yêu cầu người dân, doanh nghiệp cung cấp lại thông tin mà Nhà nước đã có”.

Làm luật nhanh chưa từng có

Một trong những điểm nhấn lớn nhất của báo cáo năm nay là tốc độ xây dựng pháp luật tăng mạnh chưa từng có. Riêng năm 2025, Quốc hội đã thông qua 89 luật, gấp gần ba lần năm 2024 và gấp hơn năm lần mức trung bình giai đoạn trước. Nếu tính gộp hai năm 2024-2025, tổng cộng đã có 120 luật được ban hành, vượt tổng số luật của cả tám năm trước đó cộng lại.

Thời gian soạn thảo luật cũng rút ngắn đáng kể. Khảo sát 33 luật liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh cho thấy thời gian soạn thảo trung bình chỉ còn khoảng 221 ngày. Nhiều luật khởi động trong năm 2025 chỉ mất hơn bốn tháng để hoàn thiện, thậm chí có dự án chưa đầy hai tháng.

Thay vì cố gắng “đóng khung” toàn bộ quy định ngay trong luật, xu hướng hiện nay là làm luật nguyên tắc, còn nội dung cụ thể giao văn bản dưới luật hướng dẫn chi tiết. Cách tiếp cận này giúp hệ thống pháp luật giữ tính ổn định ở tầng khung, đồng thời tạo không gian linh hoạt lớn hơn để điều chỉnh theo thực tiễn.

Tuy nhiên, có một nghịch lý là, 79% luật giảm số lượng điều khoản nhưng 57% luật lại tăng tổng số từ. Nói cách khác, “luật mỏng về cấu trúc nhưng không mỏng về nội dung. Dung lượng chính sách không mất đi, chỉ chuyển xuống tầng nghị định”, ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI, thành viên nhóm nghiên cứu, nhận xét.

Cùng với đó là xu hướng sử dụng một luật để sửa nhiều luật. Năm 2022 chỉ có một luật dạng này thì tới năm 2025 đã tăng lên bảy luật, có luật sửa cùng lúc hơn chục luật nhằm xử lý đồng thời các điểm nghẽn liên ngành. Đây là nỗ lực đẩy nhanh quá trình tháo gỡ chồng chéo pháp lý, nhưng với doanh nghiệp, tốc độ thay đổi chính sách quá nhanh cũng đồng nghĩa áp lực thích ứng lớn hơn.

Văn bản hướng dẫn ban hành chậm, thực thi gấp rút

Khi luật được làm nhanh hơn, nhiều hơn và theo hướng nguyên tắc thì áp lực dồn mạnh xuống hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành.

Báo cáo cho thấy giai đoạn 2024-2025 chứng kiến sự gia tăng mạnh việc áp dụng trình tự, thủ tục rút gọn trong soạn thảo văn bản quy định chi tiết. Nếu năm 2023, tỷ lệ văn bản áp dụng thủ tục rút gọn chỉ ở mức 9%, thì con số này tăng lên 28% vào năm 2024 và đạt 43% trong năm 2025. Bình quân hai năm qua, cứ ba văn bản hướng dẫn thì có hơn một văn bản được xây dựng theo quy trình rút gọn.

Khối lượng văn bản quy định chi tiết cần xây dựng tăng mạnh trong giai đoạn 2024-2025 đã tạo sức ép lớn lên tiến độ ban hành. Báo cáo cho biết, tỷ lệ văn bản hướng dẫn chưa ban hành hoặc ban hành chậm lên tới 82%. Phần lớn chậm dưới một tháng, song vẫn có trường hợp kéo dài 2-3 tháng, ảnh hưởng tới quá trình triển khai thủ tục hành chính và thực thi chính sách trên thực tế.

Trong khi đó, quỹ thời gian để doanh nghiệp chuẩn bị tuân thủ ngày càng bị thu hẹp. Chỉ khoảng 24% số nghị định ban hành trong năm 2025 có hiệu lực sau ít nhất 45 ngày kể từ ngày ký - mức được xem là quỹ thời gian tiêu chuẩn để các đối tượng chịu tác động chuẩn bị tuân thủ. Ngược lại, hơn ba phần tư nghị định có hiệu lực trong thời gian ngắn hơn, trong đó gần 44% có hiệu lực ngay từ ngày ban hành.

Tính trung bình, thời gian chuẩn bị tuân thủ của một nghị định trong năm 2025 chỉ còn khoảng 15 ngày. Điều này vừa gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc nghiên cứu quy định mới, điều chỉnh quy trình vận hành và chuẩn bị nguồn lực để tuân thủ; vừa có thể giảm khả năng dự đoán chính sách của người dân, doanh nghiệp

Doanh nghiệp khó dự báo môi trường chính sách

Theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật (sửa đổi), thời gian lấy ý kiến đối với dự án luật được giảm từ 60 ngày xuống còn 20 ngày; với nghị định và thông tư chỉ còn 10 ngày. Thời gian tham vấn rút ngắn đáng kể như vậy gây thách thức lớn cho doanh nghiệp trong tiếp cận thông tin và nghiên cứu nội dung dự thảo, nhất là với các chính sách có phạm vi tác động rộng hoặc kỹ thuật phức tạp.

Một vấn đề khác, từ dữ liệu khảo sát Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2025, nhóm nghiên cứu cho biết, khả năng tiếp nhận thông tin dự thảo của doanh nghiệp hiện nay “vừa thiếu, vừa lệch”. Một bộ phận doanh nghiệp cho biết họ không nhận được thông tin kịp thời hoặc chỉ biết đến dự thảo khi văn bản đã ở giai đoạn khá muộn trong quy trình xây dựng.

Đáng chú ý, trong khi các cơ quan quản lý và hiệp hội được kỳ vọng là đầu mối chính thức cung cấp thông tin chính sách, doanh nghiệp lại chủ yếu tiếp cận dự thảo qua các kênh gián tiếp, phân tán và khó kiểm chứng. Cụ thể, mạng xã hội và báo chí hiện là hai kênh tiếp cận phổ biến nhất với tỷ lệ lần lượt khoảng 52% và 44%. Trong khi đó, các kênh chính thức như hiệp hội doanh nghiệp hay bộ, ngành lại có tỷ lệ tiếp cận thấp hơn đáng kể.

Kéo theo đó, tỷ lệ doanh nghiệp trực tiếp tham gia góp ý chính sách còn khá thấp. Có tới 70,5% doanh nghiệp cho biết họ chưa từng gửi góp ý cho các dự thảo văn bản của trung ương.

Sự hạn chế trong tiếp cận thông tin và tham gia phản biện không chỉ ảnh hưởng tới chất lượng tham vấn, mà còn tác động trực tiếp tới khả năng dự báo môi trường kinh doanh. Khảo sát PCI cho thấy hơn 93% doanh nghiệp cho biết họ chỉ có thể dự đoán thay đổi chính sách ở mức “thỉnh thoảng”, “hiếm khi” hoặc “không bao giờ”. Tỷ lệ doanh nghiệp cho rằng mình có thể “thường xuyên” hoặc “luôn luôn” dự đoán được thay đổi chính sách chỉ ở mức 6,64%. Tương tự, hơn 91% doanh nghiệp cho biết họ gặp khó khăn trong việc dự đoán cách địa phương sẽ triển khai các chính sách đã được ban hành ở cấp trung ương.

Các xu hướng nêu trong Báo cáo dòng chảy pháp luật kinh doanh năm 2025 cho thấy, cải cách thể chế và tăng tốc lập pháp đang diễn ra mạnh mẽ chưa từng có, góp phần tháo gỡ nhanh hơn các điểm nghẽn của nền kinh tế. Tuy nhiên, đi cùng với đó, cần phải cân bằng giữa tốc độ và chất lượng chính sách, mở rộng hơn nữa không gian tham vấn, phản biện của các đối tượng chịu tác động nhằm bảo đảm tính ổn định, khả thi của hệ thống pháp luật kinh doanh.