Khoa học, công nghệ thúc đẩy chuyển đổi xanh, phát triển bền vững

Cơ hội và thách thức trong chuyển đổi xanh

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thế Chinh, Phó Chủ tịch Hội kinh tế môi trường Việt Nam cho rằng, việc ưu tiên phát triển khoa học, công nghệ, nhất là Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị là cơ hội tốt cho thực hiện chuyển đổi xanh, tạo ra một nền tảng cho hoạt động sản xuất kinh doanh, nhằm đạt các tiêu chí xanh có tính cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế.

Theo ý kiến của một số chuyên gia, Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050 triển khai trên bốn hướng trọng tâm và được hỗ trợ bởi bốn nhóm giải pháp chủ yếu sẽ hình thành nền tảng thể chế, khoa học-công nghệ, nhân lực và tài chính phục vụ quá trình chuyển đổi xanh. Trong đó, xanh hóa nền kinh tế được xác định là trụ cột trung tâm gắn với đổi mới mô hình sản xuất, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng sử dụng tiết kiệm năng lượng, nước và nguyên liệu; phát triển các ngành, sản phẩm và dịch vụ thân thiện môi trường, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch, năng lượng tái tạo và kinh tế tuần hoàn.

Tuy nhiên, để tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, thúc đẩy chuyển đổi xanh và phát triển bền vững hiện gặp không ít khó khăn. Trong đó, việc nhận thức đầy đủ về chuyển đổi xanh còn nhiều điểm hạn chế; giữa các chính sách, pháp luật để thực hiện chuyển đổi xanh còn có những bất cập trong việc triển khai thực hiện, nhất là những chính sách ưu đãi, hỗ trợ, thực hiện vay vốn…

Đáng chú ý, thực hiện chuyển đổi xanh đòi hỏi phải có sự thay đổi công nghệ, đặc biệt công nghệ trong sản xuất để tạo ra chất lượng sản phẩm cao, thân thiện môi trường và hiệu quả kinh tế, nhưng trong bối cảnh hiện nay công nghệ sản xuất ở Việt Nam cơ bản vẫn là công nghệ cũ.

Ở góc độ thực tế đối với khối doanh nghiệp vừa và nhỏ, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Hoài Bắc (Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông) chỉ ra thách thức lớn nhất, đó là khả năng tiếp cận nguồn vốn khi chi phí đầu tư ban đầu cho công nghệ sạch, quy trình sản xuất bền vững và đổi mới máy móc thường vượt quá khả năng tài chính của phần lớn doanh nghiệp. Hiện có khoảng 90% doanh nghiệp Việt Nam chưa sẵn sàng cho hành trình chuyển đổi xanh do hạn chế về vốn. Hệ sinh thái doanh nghiệp hình thành một bên là các tập đoàn lớn và startup công nghệ cao có khả năng tiếp cận nguồn vốn xanh, bên còn lại là khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (chiếm tới 97% tổng số doanh nghiệp) vẫn đang loay hoay với những rào cản cơ bản. Tư duy phổ biến hiện nay vẫn xem đầu tư môi trường như một chi phí bắt buộc, thay vì một cơ hội chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo ra giá trị dài hạn.

Bên cạnh đó, hiện vẫn còn thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao để thực hiện triển khai, vận hành công nghệ mới, công nghệ hiện đại và chuyển đổi số, đáp ứng yêu cầu trong quá trình thực hiện chuyển đổi xanh... Nhiều chương trình đào tạo vẫn dừng ở mức "giới thiệu khái niệm", chưa đào tạo kỹ năng thực hành hoặc tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế. Điều này tạo ra khoảng cách lớn giữa nhu cầu nhân lực cho chuyển đổi xanh và năng lực cung ứng của hệ thống giáo dục, khoa học, công nghệ.

Tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ

Để khắc phục những hạn chế, tạo ra những đột phá phát triển khoa học, công nghệ thúc đẩy chuyển đổi xanh và phát triển bền vững, Tiến sĩ Nguyễn Đình Đáp, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, cần xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh mẽ, gắn kết Nhà nước-doanh nghiệp-viện trường. Cùng với đó, tăng cường đầu tư cho nghiên cứu và ứng dụng công nghệ tiên tiến, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế tuần hoàn, kinh tế số và công nghệ carbon thấp; đẩy mạnh hợp tác quốc tế về chuyển giao công nghệ và huy động nguồn lực tài chính xanh.

Theo ý kiến của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Hoài Bắc, cần sớm hoàn thiện và có cơ chế thử nghiệm chính sách có kiểm soát các mô hình kinh doanh và ứng dụng công nghệ xanh mang tính đột phá. Điều này vừa giảm thiểu rủi ro pháp lý cho nhà đầu tư tiên phong, vừa mở ra hành lang pháp lý linh hoạt để các sáng kiến có thể mở rộng. Cùng với đó, cải cách mạnh mẽ hệ thống giáo dục đại học và dạy nghề, triển khai các chương trình đào tạo liên ngành về kinh tế xanh, quản trị ESG và công nghệ môi trường để khắc phục tình trạng thiếu hụt nhân lực chất lượng cao; tập trung nghiên cứu khoa học cho các lĩnh vực công nghệ lõi có tiềm năng như công nghệ thu giữ - sử dụng carbon, lưu trữ năng lượng và công nghệ số phục vụ quản trị tài nguyên...

Bộ Khoa học và Công nghệ xác định 5 đột phá chiến lược để khoa học, công nghệ thật sự trở thành động lực chủ chốt của chuyển đổi xanh và phát triển bền vững, bao gồm: Đổi mới tư duy quản lý; phát triển hạ tầng số/dữ liệu; cải cách cơ chế tài chính; phát triển hệ sinh thái sáng tạo; và trọng tâm là chuyển đổi xanh. Trong đó, thực hiện những đột phá về thể chế, hoàn thiện hệ thống văn bản quy định chi tiết và hướng dẫn liên quan thi hành Luật Khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo... Đáng chú ý, cần có những đột phá phát triển nguồn nhân lực "xanh-số", thu hút chuyên gia Việt kiều, mở rộng hợp tác quốc tế trong lĩnh vực công nghệ sạch, tuần hoàn và carbon thấp... nhằm tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ thúc đẩy chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.