Gạo phát thải thấp tạo lợi thế cạnh tranh mới

Ứng dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất đang tạo nền tảng minh bạch cho Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, mở đường cho hạt gạo Việt Nam chinh phục thị trường cao cấp

Ngày 13-5, tại TP Cần Thơ, Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) phối hợp với Viện Nghiên cứu Lúa gạo quốc tế (IRRI), Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN-MT) TP Cần Thơ tổ chức hội thảo "Sơ kết kết quả đánh giá tuân thủ quy trình canh tác lúa 1 triệu ha tiến tới cấp nhãn hiệu Gạo Việt xanh phát thải thấp".

Công nghệ số quản lý sản xuất lúa xanh

Theo ông Lê Thanh Tùng, Tổng Thư ký VIETRISA, trong nỗ lực thực hiện cam kết tăng trưởng xanh, Đề án "1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030" (gọi tắt là Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao) đang mở ra một chương mới cho nông nghiệp Việt Nam. Trọng tâm của đề án là xây dựng nhãn hiệu "Gạo Việt xanh phát thải thấp" - công cụ quan trọng để thâm nhập các thị trường quốc tế khắt khe.

Để đạt được nhãn hiệu này, nông dân và doanh nghiệp (DN) phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật. Theo cập nhật đến tháng 11-2025, quy trình kỹ thuật cho Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao bao gồm các tiêu chuẩn: tùy theo mùa vụ, rút hết nước trên ruộng từ 10-15 ngày trước khi làm đất; tỉ lệ áp dụng cơ giới hóa là 100%; lượng giống gieo sạ 70-80 kg/ha; bón phân theo nguyên tắc "4 đúng"… Đặc biệt, quy trình nhấn mạnh việc quản lý rơm rạ sau thu hoạch (tái sử dụng).

Điểm đột phá trong việc giám sát thực thi là sự xuất hiện của công cụ ViRiCert đánh giá tuân thủ thực hành canh tác 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Đây là hệ thống quản trị dữ liệu thông minh cho phép đánh giá 2 cấp được tích hợp trên điện thoại. Công cụ tự đánh giá theo quy trình sản xuất, quản lý theo tài khoản hợp tác xã (HTX) và nông dân, minh chứng hình ảnh và thời điểm nhập dữ liệu. Kết quả sẽ làm tiền đề chứng nhận "Gạo Việt xanh phát thải thấp" và khuyến nghị cải tiến các thực hành còn hạn chế để đạt chứng nhận.

Ông Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia IRRI, công bố đánh giá từ 11 HTX với 324 nông dân tại Cần Thơ qua công cụ ViRiCert cho thấy sự chuyển biến mạnh mẽ trong việc áp dụng quy trình sản xuất lúa gạo bền vững: có 49% nông dân đạt mức 1 (lúa sản xuất theo hướng xanh và phát thải thấp), 37% nông dân đạt mức 2 (bảo đảm tuân thủ quy trình "Gạo Việt xanh phát thải thấp").

Giảm chi phí sản xuất, giá bán cao

Bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở NN-MT TP Cần Thơ, đánh giá việc ứng dụng công cụ ViRiCert để ghi nhận, theo dõi và đánh giá quy trình sản xuất không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo ra nền tảng cho quy trình sản xuất minh bạch hơn, tăng khả năng truy xuất nguồn gốc và chứng nhận sản phẩm được thuận lợi. "Việc triển khai thí điểm tại các HTX trên địa bàn giúp nông dân từng bước thay đổi tư duy sản xuất, quan tâm nhiều hơn đến ghi chép dữ liệu, tuân thủ quy trình kỹ thuật và nâng cao trách nhiệm đối với mô hình sản xuất" - bà Giang nhìn nhận.

Bà Giang cho hay Cần Thơ đang tập trung triển khai thực hiện đề án theo kế hoạch đã phê duyệt tại 64 xã, phường với diện tích 170.877 ha, có 171 HTX và tổ hợp tác tham gia. Quá trình triển khai thực hiện ghi nhận nhiều kết quả tích cực.

Tính đến cuối năm 2025, VIETRISA đã cấp chứng nhận quyền sử dụng nhãn hiệu "Gạo Việt xanh phát thải thấp" cho 8 DN, với tổng diện tích được chứng nhận là 18.048 ha. Qua đó, 71.420 tấn gạo được chứng nhận và lần đầu tiên một DN (Công ty CP Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An) đã xuất khẩu hơn 400 tấn gạo mang nhãn hiệu "Gạo Việt xanh phát thải thấp" sang Nhật Bản với giá 820 USD/tấn.

Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An, đúc kết: "Khi đạt chứng nhận trên thì giá bán gạo rất cao, đặc biệt là giảm chi phí sản xuất, tăng thêm lợi nhuận. Tuy nhiên, diện tích mà nông dân liên kết nhau để trồng lúa giảm phát thải còn khiêm tốn. Đề án triển khai đến năm 2030 thì HTX, nông dân và DN phải bắt tay triển khai trên diện rộng ở ĐBSCL, đây là giải pháp đột phá cho ngành hàng lúa gạo".

Ông Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ NN-MT), cho rằng việc áp dụng quy trình trong Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao không chỉ giúp hạt gạo sạch, an toàn mà còn đáp ứng xu hướng "gạo carbon thấp" đang dần hình thành trên thế giới. Theo nghiên cứu thị trường, người tiêu dùng hiện nay sẵn sàng chi trả cao hơn cho sản phẩm gạo chất lượng cao có kèm tiêu chí thân thiện với môi trường. "Để thành công, bài toán then chốt nằm ở tính minh bạch trong xác nhận quy trình. Các cơ quan quản lý, HTX và nông dân cần cam kết "làm thật", tránh hình thức để bảo vệ uy tín thương hiệu. Quan trọng hơn, hệ thống tiêu chí xác nhận trong nước cần sớm liên thông với các tiêu chuẩn quốc tế nhằm giảm chi phí thuê tổ chức nước ngoài và tăng sức cạnh tranh" - ông Phát góp ý.