Chiến lược tăng trưởng xuất khẩu 2026 chuyển dịch từ lượng đến chất

Quy mô lớn nhưng chưa bền vững

Nhìn lại năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam lần đầu vượt mốc 930 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm 2024 - đánh dấu 10 năm liên tiếp xuất siêu kể từ 2016, tiếp tục khẳng định xuất khẩu là 1 trong những động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế.

Mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 01/NQ-CP ngày 8/1/2026 về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm 2026, trong đó phấn đấu thực hiện mục tiêu tăng trưởng GDP cả nước năm 2026 từ 10% trở lên; tốc độ tăng tổng kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 15 -16% so với năm 2025, tương đương kim ngạch xuất khẩu khoảng 546 - 550 tỷ USD/năm (như vậy mỗi tháng Việt Nam cần đạt từ 45-46 tỷ USD giá trị hàng hóa xuất khẩu).

Theo ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công thương, phía sau những con số rất ấn tượng, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam vẫn còn nhiều yếu tố chưa thực sự bền vững. Bức tranh xuất nhập khẩu đang bộc lộ một số điểm mất cân đối, điều này đồng nghĩa với việc chúng ta đang đứng trước nhiều thách thức mới khi bối cảnh thương mại toàn cầu biến động nhanh, khó dự đoán.

“Hoa Kỳ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, thường xuyên chiếm trên 30% - tức là hơn 1/3 tổng kim ngạch xuất khẩu, thị trường Trung Quốc chiếm khoảng 40% kim ngạch nhập khẩu, điều này làm gia tăng mức độ phụ thuộc vào 2 thị trường này. Những năm gần đây, khu vực doanh nghiệp FDI luôn chiếm tỷ trọng khá cao trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam - khoảng 70%, như vậy có nghĩa là tỷ trọng của các doanh nghiệp Việt Nam trong xuất khẩu chưa cao, cần khuyến khích doanh nghiệp trong nước gia tăng tỷ trọng tham gia để nâng cao tính bền vững. Bên cạnh đó, giá trị gia tăng trong chuỗi cung ứng toàn cầu của doanh nghiệp Việt còn thấp, yêu cầu đặt ra lúc này là cần chuyển tăng trưởng xuất khẩu từ chiều rộng sang chiều sâu, nâng cao chất lượng, gia tăng tỉ lệ nội địa hóa”, ông Hải nhấn mạnh.

Đặt vấn đề cho câu chuyện tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt mức kỷ lục trong năm 2025, TS Lê Xuân Nghĩa, nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia nhận định, sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới WTO, Việt Nam cho phép doanh nghiệp nước ngoài đầu tư 100% vốn, kể cả trong ngành ngân hàng, điều đó khiến FDI tăng cả về số lượng, chất lượng lẫn quy mô.

“Nhưng chúng ta hãy phân tích kỹ xem, Việt Nam thực sự chỉ giữ lại được một phần rất nhỏ trong toàn bộ chuỗi giá trị. Tôi lấy ví dụ, năm 2024 tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam khoảng 400 tỷ USD, nhưng có tới gần 300 tỷ USD là của khối FDI, tức là khoảng 70% giá trị xuất khẩu rơi vào tay doanh nghiệp nước ngoài, còn lại khoảng 100 tỷ USD là của doanh nghiệp Việt Nam. Tính trung bình toàn bộ 100 tỷ USD đó mà Việt Nam xuất khẩu được thì chỉ có khoảng 60 tỷ USD là giá trị gia tăng nội địa vì 40 tỷ USD còn lại chúng ta đã tiêu tốn cho việc nhập khẩu nguyên vật liệu”, TS Nghĩa cho hay.

Đâu là giải pháp then chốt?

Con số 930 tỷ USD (tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam năm 2025) là thành tích rất ấn tượng của hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam từ trước đến nay, điều này cho thấy Việt Nam vẫn đứng vững trong dòng chảy thương mại toàn cầu đang có nhiều biến động và khả năng duy trì đà xuất khẩu, tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do.

Tuy nhiên, liệu xuất nhập khẩu có thực sự bền vững như những gì nó thể hiện qua con số và quy mô, ông Nguyễn Bích Lâm, nguyên Tổng Cục trưởng Tổng cục Thống kê (nay là Cục Thống kê, Bộ Tài chính) nhận định, kỳ tích tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 đạt 930 tỷ USD – cao nhất từ trước đến nay cho thấy mô hình tăng trưởng đã “chạm ngưỡng”. Chúng ta cần tư duy rõ ràng rằng, kỷ lục về quy mô chỉ là dấu mốc, chưa phải là đích đến của chiến lược tăng trưởng dựa vào xuất khẩu.

Dự báo hoạt động xuất khẩu của Việt Nam trong năm 2026 có nhiều cơ hội nhưng cũng không ít khó khăn, thách thức do rào cản thương mại gia tăng, các yêu cầu khắt khe của các thị trường lớn như EU, Mỹ về sản xuất xanh, minh bạch chuỗi cung ứng.... bắt buộc các doanh nghiệp Việt phải thay đổi để thích nghi và đáp ứng nhu cầu, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân nêu quan điểm: “Chiến lược xuất khẩu giai đoạn tới cần được thiết kế linh hoạt, theo hướng duy trì sự hiện diện hàng hóa của doanh nghiệp Việt tại thị trường khó tính, giá trị cao như Mỹ, EU, đồng thời chủ động đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, tiêu chuẩn hữu cơ, dù có thể trong ngắn hạn sẽ làm giảm biên độ lợi nhuận của doanh nghiệp nhưng đây là điều kiện để giữ vững vị thế lâu dài của Việt Nam. Tiếp tục tận dụng khai thác thị trường gần, thị trường mới nổi, thị trường đông dân còn nhiều dư địa, bằng cách đẩy mạnh ngoại giao kinh tế, xúc tiến thương mại chuyên sâu, nghiên cứu khả năng mở rộng hợp tác song phương – từ đó sẽ mở ra dư địa tăng trưởng mới cho xuất khẩu”.

Xuất khẩu của Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ quan trọng – đổi mới hoặc tiếp tục “xuất khẩu hộ” cho các doanh nghiệp FDI như một số chuyên gia đã nhìn nhận. Cần mạnh dạn định hình lại mô hình xuất khẩu theo hướng bền vững – từ tăng trưởng kim ngạch sang tăng trưởng chất lượng, từ mở rộng quy mô sang gia tăng giá trị, từ gia công sang tham gia sâu vào chuỗi giá trị - đây được cho là con đường phù hợp để xuất nhập khẩu tiếp tục là trụ cột vững chắc cho nền kinh tế.

Nhà nước cần cải cách thể chế tạo thuận lợi cho doanh nghiệp xuất khẩu; tái thiết khoa học công nghệ dựa trên những chính sách đầu tư, ưu đãi nhằm gia tăng nội lực của doanh nghiệp. Việc này không phải là câu chuyện hỗ trợ cho riêng cá nhân doanh nghiệp mà là Nhà nước đang nuôi dưỡng chính nội lực của cả nền kinh tế, để hoạt động xuất nhập khẩu có cơ hội bứt phá – chuyển từ “lượng” sang “chất”.