Bức tranh hộ kinh doanh trong khảo sát của VCCI vừa công bố có gì đáng chú ý?

Sáng nay 23/4, cùng thời điểm Quốc hội thảo luận về các ngưỡng miễn thuế cho hộ kinh doanh bao nhiêu là phù hợp, 1 hay 3 tỷ đồng, VCCI đã công bố kết quả khảo sát khoảng 1.000 hộ kinh doanh trên toàn quốc. Sự trùng hợp này khiến dữ liệu khảo sát trở thành một nguồn thông tin đầu vào đáng chú ý cho quá trình hoạch định chính sách.

"Ngưỡng miễn thuế cho hộ kinh doanh là rất cần thiết, nhưng khu vực này cần nhiều hơn các chính sách để yên tâm hoạt động, tính tới các kế hoạch dài hạn hơn, có thể lớn lên, trở thành doanh nghiệp như mong muốn của các nhà hoạch định chính sách", ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng thư ký VCCI, Trưởng ban Pháp chế bày tỏ quan điểm trong buổi Tọa đàm công bố kết quả khảo sát, với sự tham gia của đại diện nhiều cơ quan, bộ, ngành, đơn vị nghiên cứu và các hộ kinh doanh.

 Phần lớn các hộ kinh doanh "lãi ít"

Có nhiều lý do để ông Tuấn nhắc đến nhu cầu "cần nhiều hơn là ngưỡng miễn thuế của hộ kinh doanh". Kết quả khảo sát cho thấy bức tranh sức khỏe kinh doanh của hộ kinh doanh đang khá đáng lo ngại.

Có tới 73,7% hộ kinh doanh cho biết chỉ “lãi ít” trong năm 2025. Hơn 81% hộ bị giảm doanh thu, khoảng 75% giảm lượng khách hàng. Chỉ 1,9% đạt mức “lãi như kỳ vọng”.

Theo nhóm nghiên cứu của VCCI, phần lớn hộ kinh doanh vận hành ở ngưỡng lợi nhuận rất mỏng - đủ để duy trì hoạt động thường ngày, nhưng không đủ để tích lũy vốn, không đủ để đầu tư mở rộng, và càng không đủ để chống chịu trước những cú sốc mới của thị trường.

Tuy nhiên, chính tình hình kinh doanh yếu đi đã khiến nhiều hộ có tâm lý phòng thủ. Ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng thư ký VCCI, Trưởng ban Pháp chế nhấn mạnh điều này khi nhắc tới 60,8% hộ kinh doanh dự kiến chỉ duy trì quy mô hiện tại trong 2 năm tới, 33% có xu hướng thu hẹp và chỉ 1,8% có ý định mở rộng.

“Trạng thái chủ đạo của khu vực hộ kinh doanh hiện nay không còn là tìm kiếm tăng trưởng, mà chủ yếu là cố gắng duy trì sự tồn tại”, ông Tuấn chia sẻ ghi nhận từ cuộc khảo sát.

Áp lực lớn nhất là pháp lý và tuân thủ

Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất của khảo sát là khó khăn pháp lý được đánh giá là nhóm áp lực lớn nhất.

Có tới 73,3% hộ kinh doanh cho biết khó khăn pháp lý ảnh hưởng lớn hoặc nghiêm trọng tới hoạt động kinh doanh, cao hơn cả khó khăn về đầu vào, thị trường hay nguồn lực. Đặc biệt, thời gian bỏ ra để tuân thủ quy định là yếu tố gây sức ép mạnh nhất, với khoảng 73% hộ đánh giá ở mức ảnh hưởng lớn hoặc rất lớn.

Theo nhóm nghiên cứu, gánh nặng tuân thủ hiện không chỉ là một khoản chi phí tài chính, mà còn là chi phí cơ hội về thời gian; công sức học quy định; chi phí tổ chức lại quy trình kinh doanh; và áp lực tâm lý kéo dài đối với chủ hộ.

“Có một phát hiện mà tôi cho rằng rất quan trọng và muốn nhấn mạnh, đó là gánh nặng tuân thủ không giảm đi khi hộ kinh doanh lớn hơn. Trái lại, ở nhiều nội dung, mức độ khó khăn có xu hướng gia tăng theo quy mô doanh thu. Điều này có nghĩa là khi hộ kinh doanh phát triển, thay vì cảm thấy thuận lợi hơn trong việc chính quy hóa, nhiều hộ lại nhận thấy chi phí tuân thủ và độ phức tạp thể chế tăng nhanh hơn năng lực hấp thụ của mình. Đây là một điểm nghẽn rất đáng lưu tâm từ góc nhìn chính sách”, ông Đậu Anh Tuấn thẳng thắn.

Có lẽ chính thực trạng này khiến tỷ lệ hộ kinh doanh có ý định chuyển đổi lên doanh nghiệp trong 2 năm tới không nhiều, chỉ khoảng 15,6%. Trong khi đó, hơn 90% hộ không chuyển đổi vì e ngại thủ tục thuế khó khăn hơn, quy định kế toán phức tạp, chi phí bảo hiểm xã hội cao và lo ngại bị thanh kiểm tra nhiều hơn.

Nắm rõ luật chơi giúp hộ kinh doanh tự tin hơn

Cũng phải nói thêm, đi sâu vào từng nội dung của những khó khăn pháp lý mà các hộ kinh doanh đặt ra, thì 71,2% hộ gặp khó khăn trong việc thu thập thông tin khách hàng để xuất hóa đơn điện tử; 67,6% gặp khó trong hạch toán chi phí được trừ; 66,8% khó theo dõi cập nhật chính sách mới.

 Dường như các khó khăn đều liên quan đến những thay đổi về cơ chế quản lý thuế với hộ kinh doanh bắt đầu từ năm nay. Song, bà Duyên Hải, Phó chủ tịch, Tổng thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam cho rằng, việc áp dụng chưa đồng bộ các cơ chế, chính sách liên quan đến hộ kinh doanh, hay đúng ra là sự chuyển đổi số trong kinh doanh, trong cơ quan thuế khi áp lực thay đổi lớn, tạo cảm giác như trên.

"Để hộ kinh doanh thực sự phát triển bền vững, tiếp cận tốt hơn với yêu cầu phát triển mới, không chỉ có chính sách thuế thay đổi, mà cần hệ thống chính sách đồng bộ, rõ ràng, đảm bảo dễ tuân thủ. Nhiều hộ kinh doanh chia sẻ, ngưỡng miễn thuế lên mức nào không phải là vấn đề, mà họ cần ranh giới rõ ràng để tuân thủ, rất sợ bị vi phạm", bà Hải làm rõ mong muốn của hộ kinh doanh.

Về vấn đề này, khảo sát của VCCI cũng cho thấy, những hộ hiểu rõ chính sách thuế và kế toán có xác suất dự định chuyển lên doanh nghiệp cao hơn đáng kể so với nhóm không hiểu.

Làm rõ nội dung này, ông Phạm Ngọc Thạch, Phó ban Pháp chế cho rằng, nắm rõ luật chơi giúp hộ kinh doanh tự tin hơn, bởi họ đánh giá được chi phí và lợi ích thay vì chỉ nhìn thấy rủi ro. Kiến thức về chính sách thuế và kế toán vừa là điều kiện để giảm nỗi lo tuân thủ, vừa là động lực để hộ kinh doanh dám nghĩ đến mô hình doanh nghiệp.

Đây là cơ sở để nhóm nghiên cứu của VCCI cho rằng, vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là siết quản lý hay tăng tính minh bạch, mà là làm sao thiết kế hệ thống phù hợp hơn với năng lực thực tế của hộ kinh doanh.

Theo đó, các câu hỏi chính sách lớn cần được đặt ra gồm: làm thế nào để giảm độ phức tạp của hệ thống thuế, kế toán và hóa đơn điện tử; làm sao hỗ trợ tốt hơn cho nhóm siêu nhỏ, nhóm lớn tuổi, học vấn thấp và khu vực nông thôn; và chuyển đổi hộ kinh doanh lên doanh nghiệp nên đi theo hướng nào, khi dữ liệu cho thấy không phải mọi hộ kinh doanh đều cần hoặc nên chuyển đổi cùng lúc.

Theo nhóm nghiên cứu, một môi trường kinh doanh thuận lợi cho hộ kinh doanh không chỉ là môi trường ít rào cản thị trường, mà còn phải là môi trường trong đó chi phí tuân thủ đủ đơn giản, quy định dễ hiểu, có thể dự đoán và tương xứng với năng lực của nhóm đối tượng thực thi.

Nếu tiếp cận khu vực này với tinh thần giáo dục, hỗ trợ, cảm thông và kiến tạo, nhóm nghiên cứu của VCCI cho rằng, chúng ta hoàn toàn có thể vừa đạt mục tiêu minh bạch hóa, chuyển đổi số, vừa giữ được sự năng động và linh hoạt vốn là tài sản quý giá nhất của khu vực hộ kinh doanh.